Қосымша айналыс шығындары
Кіріспе: өндірістік бағдарламаны тиімді пайдаланудың мәні
Қазіргі Қазақстан экономикасы қарқынды даму үстінде. Соның ішінде кәсіпорындардың өндірістік бағдарламасын тиімді жоспарлау және пайдалану, постиндустриялық дамыған елдердің тәжірибесін игеру арқылы өнімділік пен бәсекеге қабілеттілікті арттыру өзекті мәселе болып отыр. Мұндай жағдайда отандық және шетелдік тәжірибені салыстырудың маңызы жоғары.
Негізгі идея
Экономикалық реформаларды нәтижелі жүзеге асыру үшін нарықтық экономикасы дамыған елдерде жинақталған басқару, инвестициялау және технологиялық жаңғырту тәжірибелерін Қазақстан жағдайына бейімдеп қолдану қажет.
Нарықтық тәжірибе және өндірістің көппрофильділігі
Қазақстанда өндірістің көппрофильділігі көбіне инвестициялық саясатпен тығыз байланысты. Өндірісті жетілдіру тұрақты инновациялық қаржыландыруды және жеткілікті қор жинауды талап етеді. Ал мұндай ресурстарды шағын әрі тар маманданған өндірістерде қалыптастыру күрделірек.
Сонымен қатар нарықтағы өзгерістер өнімді жүйелі түрде жаңартып отыруды міндеттейді: белгілі бір уақыттан кейін тауарлар моральдық тұрғыдан ескіреді. Сондықтан өндірістік бағдарламаның тиімділігі өнім ассортиментін жаңарту қарқынымен және технологиялық бейімделгіштікпен өлшенеді.
Өсудің сапасы: бұрынғы бағалау тәсілдерінің шектеулері
Қазақстан үшін экономикалық өсудің тиімділігі мен сапасы аса маңызды. Ұзақ уақыт бойы экономикалық даму нәтижесі жалпы қоғамдық өнімнің сандық өсімі арқылы бағаланып келді. Бұл тәсілде аралық өнім толық ескерілмей, материалдық емес салалардың қызметі жеткілікті қамтылмады.
Жүйелік кедергілер
- Өндірістік факторларға меншіктің шамадан тыс мемлекеттенуі.
- Монополияланудың жоғары деңгейі және «жұмсақ» бюджеттік шектеулер.
- Нарық қатынастарының жеткілікті дамымауы және кәсіпкерлік ынтаның шектелуі.
Нәтижелік салдар
- Отандық өнімнің бәсекеге қабілеттілігінің төмендеуі.
- Өндірістің жоғары шығынсыйымдылығы.
- Дамыған индустриялық елдермен салыстырғанда тұрмыс деңгейінің артта қалуы.
Бұдан бөлек, кәсіпорындардың өміршеңдігі көбіне өз өнімін сатудан түсетін табыспен шығындарын өтеу қабілетіне емес, тиімділікке тәуелсіз қаржыландыру көздерінің болуына сүйеніп келді. Бұл еңбек пен капиталдың шекті өнімділігімен байланыстырылмаған табысты бөлу тетіктерінің орын алуымен де түсіндіріледі.
ҒТП және негізгі капиталды жаңарту: амортизацияның рөлі
Ғылыми-техникалық прогресс (ҒТП) жағдайында негізгі капиталдың моральдық тозуы жеделдейді. Осыған байланысты тозған бөлікті уақтылы қалпына келтіру үшін амортизациялық саясаттың маңызы артады.
Тездетілген амортизация нені береді?
- Пайданың едәуір бөлігін амортизациялық қорға аударып, қосымша қор жинауды ұлғайтуға мүмкіндік береді.
- Амортизациялық қорға бөлінетін қаражаттың бір бөлігі салықтық жеңілдіктер арқылы инвестициялық әлеуетті күшейтеді.
Айналыс саласы және сауда капиталы: шығындарды түсіну
Қазақстан экономикасында өнеркәсіп капиталымен қатар айналыс саласында тауарларды өткізуге бағытталған сауда капиталы да маңызды орын алады. Тарихи тұрғыдан сауда капиталы өнеркәсіп капиталынан ертерек қалыптасып, ұзақ уақыт бойы үстем болған капитал түрі ретінде белгілі.
Саудамен айналысатын кәсіпкер капиталын тек тауар сатып алуға ғана емес, тауарды өткізуге байланысты қызметтерге де жұмсайды. Тауарды өткізуге байланысты шығындар айналыс шығындары деп аталады және олар екіге бөлінеді.
Таза айналыс шығындары
Тікелей айналысқа қатысты шығындар. Бұл санатта жарнама мен маркетинг шығындары ерекше орын алады.
Қосымша айналыс шығындары
Өндіріс процесін жалғастырумен байланысты шығындар: тасымалдау, сақтау, буып-түю және логистикалық операциялар.
Инвестиция, антиинфляциялық саясат және дағдарыстан шығу
Экономиканы тиімді реформалау өндірістік капиталдың құнсыздануына жол бермейтін, нақты әрі нәтижелі антиинфляциялық саясат жүргізілгенде ғана мүмкін. Ұзақ мерзімді перспективада ұсынысты кеңейтетін негізгі күш — инвестициялар. Дәл инвестициялар өндірісті жаңғыртып, құлдыраудан шығуға мүмкіндік береді.
Қолайлы инвестициялық ахуал ғана дағдарыстан шығудың алғышарттарын қалыптастырады: кәсіпорындар қорланудың жеткілікті деңгейіне көтеріледі. Ал сұраныс көлемі мен құрылымы мүмкін болатын ұсыныс өсімін қабылдай алса, кәсіпорындарда іскерлік белсенділік артып, нақты төлемдердің сенімділігі күшейеді.
Капиталдың өсу көзі және капиталдың нысандары
Капиталдың өсуінің көзі ретінде экономикалық теорияда жалдамалы жұмысшылардың еңбегімен өндірілетін қосымша құн қарастырылады. Сырттай қарағанда капитал әртүрлі нақты нысандарда көрінеді: өндіріс құралдары ретінде — өндіргіш капитал нысанында, ақша түрінде — ақшалай капитал нысанында, тауар түрінде — тауарлы капитал нысанында.
Кадрлар, күрделі технология және жаңа еңбек сапасы
Қазіргі кезде еңбектің біліктілік деңгейі өсті: кадрларды кәсіби даярлауға кететін уақыт ұзарды. Өндірісте күрделі машиналар мен механизмдерді пайдалану кеңейген сайын дене еңбегінің үлесі азайып келеді. Жұмысшы технологиялық процестің мәнін түсініп, қымбат әрі күрделі жабдықтармен жұмыс істей алатын, өздігінен бастама көтеретін деңгейге көтерілуі қажет.
Қорытынды: өсудің интенсивтік моделіне көшу міндеті
Қазақстан экономикасының өсуіндегі маңызды ғаламдық міндеттердің қатарына кәсіпорындардың ҒТП жетістіктеріне икемділігін арттыру және ҒТП нәтижелерінің экономиканың басқа салаларына таралу мерзімін қысқарту жатады. Бұл міндеттер экономикалық өсудің басым экстенсивтік үлгісінен басым интенсивтік үлгісіне көшу барысында шешіледі.