Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталық қызметінің негізгі бағыттары
Бизнестің әлеуметтік жауапкершілігі мәселесі соңғы жылдары жиі көтеріліп келеді. Бұған дейін бұл тақырыпты кеңінен талқылау ертерек еді: көптеген ұйымдар өндірісін енді ғана дамытып жатқан, ал мемлекет кәсіпкерлерге аяққа тұрып, Қазақстан экономикасынан өз орнын табуға уақыт берді. Қазір сол ұйымдардың едәуір бөлігі өндірістік алыптарға айналды, соның нәтижесінде басшылар әлеуметтік мәселелерге көбірек мән бере бастады.
Мемлекет пен бизнес арасындағы әлеуметтік серіктестіктің алғашқы маңызды қадамдарының бірі ретінде 1998 жылы Қазақстанда Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталықтың құрылуын атауға болады. Зейнетақы жарналарының толық әрі уақытылы аударылуы — бизнестің қоғам алдындағы жауапкершілігін түсінудің айқын көрсеткіші.
Әлеуметтік төлемдерді ұйымдастыру және цифрландыру
Бүгінде Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталықта деректерді электронды өңдеу жүйелері енгізіліп, әлеуметтік төлемдерді тіркеу мен іске асырудың жаңа технологиялары қолданылады. Жәрдемақы мен зейнетақы алушылардың орталықтандырылған базасы қалыптастырылды.
Орталықтың негізгі бағыттары
- Зейнетақы тағайындау және төлеу бойынша құжаттарды қабылдау.
- Мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар: мүгедектік бойынша, асыраушысынан айырылу бойынша, жасына байланысты.
- №1 және №2 тізім бойынша мемлекеттік арнайы жәрдемақылар.
- Арнайы мемлекеттік жәрдемақылар (17 түрі).
- Бала тууына байланысты біржолғы жәрдемақы.
- Бала бір жасқа толғанға дейін күтіміне байланысты әлеуметтік төлем.
- Жерлеуге арналған жәрдемақылар (зейнеткерлерді, ҰОС қатысушылары мен мүгедектерін жерлеу).
- «Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қоры» АҚ арқылы төлемдер: еңбекке жарамсыздық, асыраушысынан айырылу, жұмысынан айырылу, жүктілік пен бала туу, сондай-ақ бала күтімі төлемдері.
2006 жылғы 1 шілдеден бастап орталық базасында Бірыңғай тіркеу орталығы құрылды. Бұл жинақтаушы зейнетақы жүйесіне қатысушылар саны туралы объективті дерек алуға, қосарланған және бірнеше шот мәселесін анықтауға мүмкіндік берді. Соның нәтижесінде «Бір салымшы — бір қор» қағидатын сақтауға жол ашылды.
Міндетті жарналарды аудару тәртібіндегі өзгерістер
Бұрын
Жұмыс беруші әр қор үшін бөлек рәсімдеп, әрқайсысына жеке құжат дайындайтын.
Қазір
Қорды көрсетпей-ақ барлық қызметкерге бір төлем тапсырмасы жасалып, жарналар орталыққа аударылады. Салымшы қоры өзгерсе де, жұмыс беруші процедураны қайта құрмайды.
Қателік болған жағдайда да тәсіл өзгерді: бұрын барлық қызметкер бойынша толық сома қайтарылса, енді тек қате реквизиттерге қатысты сома ғана қайтарылады. Бұл әкімшілік шығынды азайтып, жұмыс уақытын үнемдеуге мүмкіндік берді.
Жұмыс беруші жауапкершілігі және әлеуметтік сақтандырудың рөлі
Әлеуметтік төлемдердің мөлшеріне әлеуметтік аударымдардың мерзімділігі мен жүйелілігі тікелей әсер етеді. Демек, нақты адамға тағайындалатын төлем көлемі жұмыс берушінің қаншалықты жауапкершілікпен әрекет еткеніне байланысты.
Қазақстанда әлеуметтік қорғаудың бірінші деңгейі дәстүрлі түрде мемлекетке жүктелген: мүгедектік, асыраушысынан айырылу, жүктілік пен бала туу сияқты тәуекелдер бойынша негізгі міндеттер ұзақ уақыт бойы мемлекеттік жүйе арқылы атқарылып келді. Алайда кәрілік, мүгедектік, асыраушысынан айырылу секілді қатерлерден ешкім толық сақтандырылмаған. Сондықтан халықаралық тәжірибеде келесі қадам ретінде екінші деңгей — әлеуметтік сақтандыру қарастырылады: бұл жұмыс берушінің еңбек тәуекелдерінен қызметкерді жүйелі түрде қорғауы.
Ана мен баланы қорғаудағы жаңа тетік
Ана мен баланы әлеуметтік қорғау мәселесіне ерекше мән беріле отырып, 2008 жылғы 1 қаңтардан бастап жұмыс істейтін әйелдер үшін жүктілік және бала тууға, сондай-ақ ана болуына байланысты міндетті сақтандыру енгізілді. Осы күннен бастап төлемдерді Әлеуметтік сақтандырудың мемлекеттік қоры жүзеге асыра бастады.
Бұрын жүктілік пен бала тууына байланысты төлемдер мен демалыс төлемдерін жұмыс беруші өз қаражаты есебінен төлеуге міндетті болатын. Қазір бұл төлемдер мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қоры арқылы төленеді.
Міндетті әлеуметтік сақтандырудың кеңеюіне байланысты 2009 жылдан бастап қорға аударылатын төлемдер кезең-кезеңімен өсті. Мақсат — сақтандыру қызметі арқылы азаматтарды әлеуметтік кепілдіктермен қамтамасыз ету.
Мемлекеттік аннуитеттік компания және еңбек тәуекелдерін сақтандыру
Мемлекеттік аннуитеттік компания (МАК) — Қазақстанда аннуитеттік сақтандыруды дамыту мақсатында құрылған алғашқы және жалғыз мемлекеттік мамандандырылған ұйым. Оның негізгі міндеттерінің бірі — жұмыс берушінің қызметкер өмірі мен денсаулығына келетін залал үшін азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру және зейнетақымен қамсыздандыру туралы заңдардың орындалуына ықпал ету.
Қалай жұмыс істейді?
Жұмыс беруші аннуитеттік сақтандыру қызметін сатып алған жағдайда, қызметкер еңбек міндетін атқару кезінде жазатайым оқиғаға ұшырап, мүгедек болып қалса немесе қаза тапса, МАК зардап шеккен қызметкерге немесе оның асырауындағы адамдарға әлеуметтік төлемдерді жүзеге асырады.
Сонымен бірге қызметкерлердің өмірін сақтандыруға байланысты Салық кодексінде табыс салығы мен әлеуметтік салық бойынша белгілі бір жеңілдіктер көзделуі мүмкін.
Бүгінде Қазақстанның 700-ден астам ірі ұйымымен аннуитеттік келісімшарттар жасалған. Серіктестер қатарында ірі өндірістік кәсіпорындар бар: «Миттал Стил Теміртау» АҚ, «Алюминий Қазақстан» АҚ, «Қазақмыс» корпорациясы, «Қазақтелеком» АҚ және басқалары.
Еңбекті қорғау: алдын алу мәдениеті
Еңбекті қорғау стандарттарын сақтау — жұмыс орындарында қауіпсіздікті қамтамасыз етудің негізгі шарты. Әлемде жыл сайын еңбек қызметіне байланысты 2 миллионнан астам адам қаза тауып, 200 миллионға жуық адам жарақат алып немесе кәсіби ауруға шалдығады.
2003 жылы Халықаралық еңбек ұйымы (ХЕҰ) өндірістегі қайғылы жағдайларды еске алу күні тұжырымдамасын жаңартуды ұсынып, басты назарды жазатайым оқиғалар мен кәсіби аурулардың алдын алу қажеттілігіне аударды.
Үш қағида
- 1 Өндірістегі өлім — алдын алуға болмайтын фаталды құбылыс емес.
- 2 Жазатайым оқиғалар өздігінен болмайды.
- 3 Ауру себепсіз пайда болмайды.
Яғни әрбір оқиғаның себебі бар, ал көптеген қайғылы жағдайлардың алдын алуға болады.
Еңбекті қорғау жөніндегі республикалық ғылыми-зерттеу орталығының маңызды міндеттерінің бірі — өндірістік жарақаттану деңгейін төмендету. Соңғы үш жылда орталық қызметкерлері отызға жуық зерттеу жүргізіп, олардың нәтижелері «Миттал Стил Теміртау» АҚ, «Қазақмыс» корпорациясы, Тау машиналары зауыты, «Энергия» зауыты секілді кәсіпорындар тәжірибесінде қолданылды. Мұндай енгізілімдер жазатайым оқиғалар мен кәсіби аурулардың санын азайтуға көмектеседі. Мысалы, «Қазақмыс» корпорациясында үш жыл ішінде жазатайым оқиғалар саны шамамен 1,5 есеге қысқарған.
Бизнестің әлеуметтік жауапкершілігі: ішкі және сыртқы өлшем
Бүгінде бизнес толыққанды қалыптасып, қоғамның әлеуметтік мәселелерін шешуге елеулі үлес қоса алады. Алайда бұл үшін әлеуметтік индикаторлардың қай бағытта өлшенетінін және нақты мәселелерді шешуге бизнес қандай көлемде қатысуы тиіс екенін айқындап алған жөн.
Ішкі жауапкершілік
Компанияның қызметкерлеріне қатысты міндеттері: еңбекақының әділ төленуі, еңбек қауіпсіздігі, жұмыс жағдайын жақсарту, қызметкерлердің біліктілігін арттыру. Тәжірибеде бұл бағыттарды компания табысының белгілі бір ең төменгі үлесімен байланыстыратын нақты келісімдер арқылы бекіту ұсынылады.
Сыртқы жауапкершілік
Компания орналасқан өңірдің әлеуметтік мәселелерін шешуге атсалысу: инфрақұрылым, білім, денсаулық сақтау, әлеуметтік осал топтарды қолдау сияқты бағыттарға қатысу.
Қорытынды ұстаным
Бизнестің әлеуметтік жауапкершілігі — бизнестің қоғамға ықпалы және шешім қабылдаушылардың сол шешім әсер ететін адамдар алдындағы жауапкершілігі. Әрбір шешімнің барлық салдарын толық есептеу мүмкін болмауы мүмкін. Дегенмен әлеуметтік жауапкершілік — қатаң ереже емес, этикалық принцип, әрі ол басқарушылық шешімдерге міндетті түрде ықпал етуі тиіс.
Әлеуметтік жауапкершілік үлгілері
Қазіргі кезеңде бизнестің әлеуметтік жауапкершілігін түсіндіретін бірнеше модель қалыптасты: ағылшын-американдық модель, еуропалық модель және аралас модель.
Ағылшын-американдық модель
Бұл модель XIX ғасырдың басынан бастау алады. Негізгі екпін жұмыс орындарын құруға, жалақы төлеуге, еңбек жағдайын ұйымдастыруға және салықтарды уақытылы төлеуге түседі. Қоғамдық қатынастардың бір бөлігі әлі де өзін-өзі реттеу тетіктеріне сүйенеді. Еңбек қатынастары саласында жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы келісім бойынша медициналық сақтандыру көбіне ерікті сипатта болуы мүмкін.
Сонымен қатар АҚШ-та бизнес тарапынан әлеуметтік қолдауға қатысудың дамыған механизмі бар: корпоративтік қорлар арқылы әртүрлі әлеуметтік мәселелер бизнес есебінен шешіледі. Әлеуметтік жауапкершілік пен қайырымдылықты жүйелі жүргізетін корпорацияларға белгілі бір салықтық жеңілдіктер беру мүмкіндігі қарастырылған.
Еуропалық модель
Бұл үлгіде бизнес жоғары деңгейде салық төлейді, ал мемлекет сол қаражат есебінен әлеуметтік бағдарламаларды ұйымдастырады. Бизнестің міндеті — табысты жұмыс жүргізу және салықтарды толық төлеу; мемлекеттің міндеті — жиналған қаржыны тиімді бөліп, әлеуметтік қажеттіліктерге бағыттау.
Мемлекеттік көзқарас бойынша, негізгі міндет — салық жүйесін оңтайлы реттеп, түскен қаражатты экономиканың стратегиялық секторларын қаржыландыруға бөлу. Бұл секторлар «локомотив» ретінде өзге салалардың өсуіне серпін беріп, жаңа жұмыс орындарының ашылуына, жалақының артуына және тұрғындардың әл-ауқатының жақсаруына ықпал етеді.
Жалпы, Еуропалық модельде бизнес мемлекет қабылдаған шешімдердің іске асуына ықпал ететін институт ретінде қарастырылса, АҚШ тәжірибесінде мемлекеттің бизнеске шамадан тыс араласуы оның еркіндігі мен дамуына кедергі келтіруі мүмкін деген ұстаным да жиі айтылады.
Аралас модель
Соңғы жылдары ірі бизнестің күшеюіне байланысты Еуропада кең тарай бастаған бұл үлгі көбіне корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік ұғымымен байланысты. Ол мемлекеттік реттеу мүмкіндіктерін де, бизнестің ерікті бастамаларын да ұштастырып, әлеуметтік міндеттемелерді жүйелі түрде басқаруға бағытталады.