Экономикалық тұрғыдан туризм сұраныс және ұсыныстың тұтынушылық шаруашылық негізі
Қазіргі кезде адам қызметінің әртүрлі формалары бар: олар өмір сапасын жақсартуға және әлемді тануға бағытталған. Халық тұрмысының жақсаруы жаңа кеңістіктерді ашуға деген қажеттілікті күшейтіп, соның ішінде саяхатқа құштарлықты арттырады. Саяхат ұғымы туризммен тығыз байланысты.
Туризм — бұл тек орын ауыстыру емес. Ол экономикалық және әлеуметтік өлшемдері бар, қоғамға көпқырлы әсер ететін күрделі құбылыс.
Соңғы онжылдықта туризм дербес әрі қуатты индустрияға айналды. Дүниежүзілік Туристік Ұйым деректері бойынша, туризм әлемдік өндірістік-сервистік нарық айналымының шамамен 10%-ын қамтамасыз етеді. Сондай-ақ туризм саласына әлемдік жалпы өнімнің 6%-ы, әлемдік инвестицияның 7%-ы, әр 16-шы жұмыс орны, әлемдік тұтынушылық шығындардың 11%-ы және барлық салық түсімдерінің 5%-ы тиесілі. Бұл көрсеткіштер туризм индустриясының экономикаға тікелей ықпалын айқын көрсетеді.
Туризм ұғымын анықтаудың қиындығы
Туризмге теориялық та, практикалық та тұрғыдан нақты анықтама беру қажеттілігі бұрыннан бар. Көптеген авторлар туризмге толық анықтама ұсынуға ұмтылды. Дегенмен пікірлердің әртүрлі болуы бұл терминнің көпөлшемді екенін көрсетеді. Сондықтан түрлі түсіндірмелерді жинақтап, бәріне бірдей үйлесетін «оптимум» анықтаманы таңдау оңай емес.
Негізгі халықаралық анықтамалар
1980 ж., Манила декларациясы: туризм — халықтар өмірінде маңызды орын алатын, әлеуметтік, мәдени, білім беру және экономикалық салаларға, сондай-ақ мемлекет өмірі мен халықаралық қатынастарға тікелей әсер ететін қызмет түрі. (Филиппин, қазан 1980 ж.)
1993 ж., БҰҰ Статистикалық комиссиясы: туризм — адамның тұрғылықты жерінен басқа жерде 1 жылдан аспайтын мерзімде демалу, іскерлік және өзге мақсаттарда жасайтын сапары мен қызметі.
Халықаралық туристік академия (Монте-Карло): туризм — көңіл көтеру, демалу немесе емделу мақсатында жаяу не көлік түрлерінің бірімен жасалатын саяхат.
П. Г. Олдак: туризм — өмір сүру орнын және жұмыс орнын ауыстырумен байланысты емес, демалу, емделу, ғылыми-іскерлік және мәдени кездесулер мақсатындағы халықтың қозғалысы.
Бүгінгі күнге дейін туризм ұғымының көпшілік толық мойындаған бірегей анықтамасы жоқ. Жоғарыдағы тұжырымдар оның тек жекелеген қырларын қамтиды: бірінде әлеуметтік-экономикалық мазмұн басым болса, екіншісінде әлеуметтік-құқықтық өлшемдер (әсіресе сапар ұзақтығын шектеу) айқын көрінеді.
Туризмде әлеуметтік аспектілердің басымдығы жиі байқалады. Бұл қоғамдық-экономикалық өмірдің әлеуметтену үрдісімен түсіндіріледі. Бұрынғы КСРО кезеңінде де әлеуметтік факторлар алдыңғы қатарда болды: кәсіподақ жолдамаларды өз қаражатынан төлеп, арзандатылған бағамен беріп, кей қызметтерді тегін ұсынатын.
Туризмді кеңірек түсіндіру: география және экономика
Қазіргі жағдайда «туризм» терминін кең әрі терең түсіндіру қажет. Біздің пайымымызша, туризм анықтамасын екі негізгі бағытта қарастыру орынды: географиялық және экономикалық.
Географиялық тұрғыдан
Туризм — сұраныс пен ұсыныстың кеңістік-аумақтық (территориялық) қолданылу негізін білдіреді. Яғни туризм, ең алдымен, адамдар қозғалысының кеңістікке байланысын сипаттайды.
Экономикалық тұрғыдан
Туризм — сұраныс пен ұсыныстың тұтынушылық-шаруашылық негізі. Бұл жерде туризм қызметтер мен тауарлар нарығының бір бөлігі ретінде қарастырылады.
Экономикалық бағыттағы көзқарастар
Г. А. Папирян: туризм — қызметтер жиынтығы; оны тұтыну барысында ғана толық байқауға болады, әрі ол өндірістік өнім сияқты үздіксіз, жүйелі түрде ұдайы өндірілмейді.
П. В. Шульгин: қазіргі анықтамалар екі көзқарасты қамтиды: біріншісі — туризм индустриясы халық шаруашылығы құрылымында келушілердің сұранысын қанағаттандыратын маманданған өндірістер мен қызмет көрсету мекемелерінің жиынтығы; екіншісі — туризмді дербес сала ретінде бөліп қарастыру. Егер туристік мекемелерде туризмге тән еңбек ұсынысы қалыптасса, онда бұл сала туризмді ұйымдастыру мен дамыту ерекшеліктеріне тәуелді болады.
Сұраныс пен ұсыныс логикасы
Туризм қызметтер мен тауарлар нарығының бөлігі ретінде сұраныс және ұсыныс тұрғысынан қарастырылады. Сұранысқа ішкі және халықаралық туристік нарық жатады. Ұсынысқа транспорт, туристік көрікті жерлер, бос уақытты өткізу түрлері, туристік объектілер, қызмет көрсету жүйесі мен инфрақұрылым, сондай-ақ жарнамалық-ақпараттық қызметтер кіреді.
Жинақталған анықтама
Туризм — рекреациялық, емдік, танымдық және басқа да мақсаттармен сапарға шыққан, барған елінде тұрғылықты жерін ауыстырумен немесе жұмыс істеумен байланысты емес адамдардың уақыт пен кеңістіктегі қозғалысы. Бұл тұжырым географиялық мәнді айқын көрсетеді.
Туризмнің дамуына әсер ететін факторлар
Туризмнің негізгі түсініктерін нақтылағаннан кейін, оның дамуына себеп болатын әрі ықпал ететін факторларға тоқталайық. Жалпы жіктеуде олар: экономикалық, әлеуметтік, географиялық, демографиялық, саяси, этникалық, құқықтық факторлар. Бұл факторлар Қазақстан жағдайына да тән және елдің әлемдік туристік кеңістіктегі орнын айқындауға әсер етеді.
Статикалық факторлар
Табиғи-географиялық факторлар жиынтығы. Олардың маңызы салыстырмалы түрде тұрақты, өзгерісі шектеулі және көбіне қалпына келмейтін сипатқа ие.
Динамикалық факторлар
Демографиялық, әлеуметтік-экономикалық, материалдық-техникалық және саяси факторлар. Олар уақыт пен кеңістікке қарай өзгеріп отырады және ықпалы әр кезеңде әртүрлі болуы мүмкін.
Сыртқы және ішкі факторлар
Сыртқы (экзогенді) факторлар
- Тұрғындар жасының құрылымы
- Жұмыс істейтін әйелдер санының өсуі
- Әр отбасының кірісінің өзгеруі
- Неке құрудың кешігуі және тұрмыс құру үрдістері
- Баласыз отбасылар үлесінің артуы
- Иммиграциялық шектеулердің азаюы
- Ақылы іссапарлардың көбеюі және жұмыс уақытының икемді графигі
- Зейнетке ерте шығу үрдісі және бос уақыт көлемінің ұлғаюы
Бұл көрсеткіштер тікелей немесе жанама түрде адамның бос уақыт құрылымына ықпал етіп, туризмнің дамуына объективті әлеуметтік-демографиялық негіз қалыптастырады. Сондықтан туризмді дамыту бағдарламаларын әзірлегенде тұрғындардың уақыт бюджеті мен бос уақыт құрылымын бағалау маңызды.
Қосымша сыртқы ықпалдар
- Экономикалық және қаржылық жағдайлар (туризм дамуын айқындайтын өзекті факторлар ретінде бөлек қарастыруды қажет етеді)
- Саяси және құқықтық реттеудегі өзгерістер
- Технологиялық өзгерістер
- Көлік инфрақұрылымы мен сауданың дамуы
- Саяхат қауіпсіздігі деңгейінің өзгеруі
Ішкі (эндогенді) факторлар
Ішкі факторлар туризм саласына тікелей әсер етеді және көбіне туризм индустриясының материалдық-техникалық негізімен байланысты. Олар экономикалық көрсеткіштер арқылы өлшенеді: мысалы, орналастыру орындарының, көлік қызметтерінің, тамақтану орындарының, рекреациялық инфрақұрылымның, бөлшек сауданың және өзге сервистердің өсуі.