Жасөспірімнің досы
Жасөспірімдік кезең: мәні және күрделілігі
Педагогикалық тәжірибеде баланың жан-жақты дамуы мен мінез-құлқының қалыптасуында жасөспірімдік шақ (10–15 жас) ең күрделі кезеңдердің бірі саналады. Бұл уақытта кейбір оқушылардың тәртібі нашарлап, сабақ үлгерімі төмендеуі мүмкін, сондай-ақ қыздар мен ұлдар арасындағы қарым-қатынас тұрақсызданады. Кей жағдайда қоғамнан шеттеу, тұйықталу сияқты мінез ерекшеліктері де байқалады.
Физиологиялық өзгерістер және олардың ықпалы
Жасөспірім шақта бойдың өсуі күрт жеделдейді: бұрынғы кезеңдермен салыстырғанда жылдық өсім айтарлықтай артады. Өсу қарқынына тамақтану, дене еңбегі, спорт сияқты факторлар әсер еткенімен, олардың аясында да белгілі заңдылықтар сақталады.
Мысалы, аяқтың кеудеге қарағанда жылдам өсуі жасөспірімді “бойы біркелкі емес” көрінетіндей әсер қалдырады. Мұндай әркелкілік басқа мүшелерде де байқалады: сүйек тіні бұлшықетке қарағанда жылдамырақ өседі. Кейде сүйектің тез өсуі ауырсынуға, дененің құрысуына, мазасыздыққа әкеледі — бұл эмоциялық тұрақсыздықты күшейтеді.
Жүрек көлемінің өсуі дене өсіміне ілесе алмауы мүмкін. Соның салдарынан қан тамырлары салыстырмалы түрде жіңішкерек болып, қан қысымы жоғарылауы ықтимал. Морфологиялық тепе-теңдіктің уақытша бұзылуы тамыр соғысының тұрақсыздығын, бас ауруын, қан аздыққа байланысты тез шаршауды туындатады.
Психикалық даму және дүниетанымның өзгеруі
Жасөспірімдік кезеңге өтер шақта жүйке жүйесінің құрылымы морфологиялық тұрғыдан айтарлықтай жетіледі. Ал одан әрі даму ағзаның қызметтерін реттеу мен екінші сигналдық жүйенің (сөйлеу арқылы ойлау, ұғымдық пайым) белсенденуімен сипатталады. Дегенмен, жастық өтпелі кезең жүйке жүйесіне де оңай тимейді: ағзаның тез әрі біркелкі емес өсуі ішкі байланыстар мен өзара ықпалдастықтың қайта құрылуын талап етеді.
Балалық аңғалдықтан сыншыл көзқарасқа
Бастауыш сынып жасындағы бала әлемге қызығушылықпен, балалық аңғалдықпен қараса, жасөспірім өзін қоршаған ортаға баға беруге ұмтылады. Ол қарым-қатынасты тек қажеттілікті қанағаттандыру деңгейінде ғана емес, өзі меңгерген қағидаларға сүйене отырып құра бастайды.
Осы кезеңде жасөспірім адамдардың мінез-құлқын, қоғамдық құбылыстарды бағалауда ымыраға келмеуге бейім болып, “өз дегені болсын” дейтін қатаң ұстаным танытуы мүмкін. Ол айналасындағының сыншысы тәрізді көрінеді: жақсы көретін адамдарының кемшілігін де байқап, соның өзінен ішкі қиналыс сезінуі ықтимал. Кез келген жалғандық оның ашуын қоздырып, көңілін қалдырады.
Бұл өзгерістер нені білдіреді?
Сыншылдық — міндетті түрде “тәрбиесіздік” емес. Көбіне бұл тұлғаның өзіндік ұстанымы мен әділет сезімінің оянуын көрсетеді.
Ересектердің міндеті — эмоцияны басу емес, ойды мәдени түрде айтуға, дәлел келтіруге және тыңдай білуге бағыттау.
Әлеуметтендіру: отбасы, құрбы-құрдас және ұжым
Отбасының жетекші рөлі
Әлеуметтендіру факторларының ішінде ең маңыздысы әрі ықпалы күштісі — қоғамның алғашқы ұжымы ретінде отбасы. Бала оның әсерін, әсіресе, қабылдағыштығы жоғары ерте жаста ерекше сезінеді.
Отбасының әлеуметтік деңгейі, ата-ананың кәсібі, материалдық жағдайы және білім деңгейі баланың өмірлік бағытына ықпал етеді. Саналы әрі мақсатты тәрбиемен қатар, отбасының жалпы ахуалы да әсерін тигізеді; жас ұлғайған сайын бұл ықпал тұлғалық қалыптасуда айқынырақ көрінеді.
Қайта бейімделу және мәртебе айырмасы
Өтпелі кезеңнің басты үдерістерінің бірі — жасөспірімнің ата-анамен, мұғаліммен, жалпы үлкендермен және құрбыларымен қарым-қатынасында қайта бейімделудің күшеюі. Бұл өзгеріс біртіндеп те, кейде күрт те байқалуы мүмкін.
Үлкендер мен қатарластардың мәртебесі жасөспірім үшін бірдей емес болғандықтан, қайта бейімделу әртүрлі формада көрінеді: бір ортада тіл табысуы жеңіл, екінші ортада қақтығыс жиірек болуы ықтимал.
Құрбы-құрдастармен қарым-қатынас: табиғи қажеттілік
Құрбы-құрдастармен араласу қажеттілігі ерте жаста (шамамен 4–5 жастан) басталып, уақыт өте күшейеді. Бұл қажеттілікті ата-ана толық алмастыра алмайды. Құрдастармен тұрақты қарым-қатынастың болмауы мектепке дейінгі кезеңде баланың коммуникативтік мүмкіндіктері мен ақыл-ой дамуының баяулауына елеулі әсер етуі мүмкін.
Жасөспірімдердің мінез-құлқы мен іс-әрекеті көбіне ұжымдық-топтық сипат алады. Бұл жаста оларды өмір ортасының қарама-қайшылықтары қызықтырады; негізгі қажеттілік — әлемдегі өз орнын табу және айналадағы адамдарға деген қатынасын айқындау. Мұның бәрі қарым-қатынас арқылы қанағаттандырылады.
Әдебиет, өнер және еңбек: өзін табудың арнелері
Әдебиет
Әдебиет жасөспірімге адамзаттық қарым-қатынастардың, мінез-құлық пен сезімдердің күрделі әлемін ашады. Ол кейіпкерлерден өзін көріп, өз сезімдері мен құштарлықтарының дұрыстығына жауап іздейді.
Музыка
Музыка — сезімге тікелей әсер ететін қуатты құрал. Оның “тілі” толқу үстіндегі адамға ерекше жақын. Сондықтан жасөспірімнің тыңдайтын музыкасына мән беріп, талғамын бағыттау маңызды.
Еңбек және білім
Жасөспірім қоғамдық-өндірістік еңбекке араласа бастайды. Ол еңбектің арқасында қоғамда өз орнын тауып, өзін танытады. Бұл кезеңде білім — ең маңызды еңбек: алайда кейбір оқушыларда оқу пәндеріне қызығушылық төмендеп, үлгерім нашарлауы мүмкін.
Қызығушылықтың кеңеюі
Ғылым мен мәдениеттің әртүрлі саласына құмарлық — жасөспірімге тән ерекшелік. Ізденіс пен қызығушылықты қолдау баланың өз қабілетін байқап, мақсат қоюына көмектеседі.
Достық және алғашқы сезімдер
Жасөспірім көбіне өзіне жақын досын сыныптағы, ұжымдағы жолдастарының ішінен табады. Дос — тек бірге ойнайтын, ренжісіп-татуласатын серік емес; ол жасөспірімнің “екінші өзі”: ойын түсінетін, қызығушылығы мен сезіміне куә болатын, әрі ізгі ниеттегі сыншы.
Жасөспірімдік шақтың орта тұсында қыз балаларда ер балалар арасынан, ал ер балаларда қыз балалар арасынан дос табуға деген қажеттілік оянады. Осылайша мақсатты, саналы қарым-қатынасқа негізделген достық қалыптасып, жастық шақтың алғашқы махаббаты да пайда болуы мүмкін.
Қарым-қатынасты қолдаудың тәсілдері
- Сезімді жоққа шығармай, қауіпсіз әңгіме кеңістігін құру.
- Құрбылық қарым-қатынастың құндылығын түсіндіріп, жауапкершілікке баулу.
- Шекара мен әдеп нормаларын нақты, бірақ жұмсақ ұстану.
Педагогикалық жұмыс: негізгі міндеттер
Негізгі педагогикалық идея
Жасөспірімдермен жұмыстағы басты идея — іс-әрекет түрлерінде жетістікке жетуіне жағдай жасау. Бұл жасөспірімнің сынып ұжымы алдында өзін сенімді ұстауына көмектеседі, құндылықтарын қалыптастырады, мінез-құлқы мен рухани дамуына ықпал ететін қарым-қатынастар аясын кеңейтеді.
Неліктен дәл осы кезеңде қиын?
Жасөспірім тәрбиесі, ең алдымен, физиологиялық дамуға байланысты туындайтын уақытша қиындықтармен күрделенеді. Бұл қиындықтар танымдық үдерістерге де, оқу мотивациясына да әсер етуі мүмкін.
Мектепке арналған практикалық міндет
Осы жастағы оқушылармен жұмыстың маңызды міндеті — әр оқушымен мектепте де, мектептен тыс уақытта да жеке жұмыс жүргізіп, әдептілікті сақтай отырып, педагогикалық ұстамдылық пен шыдамдылыққа негізделген қызметті дұрыс ұйымдастыру.
- Физиологиялық даму ерекшеліктері
- Мектеп ұжымындағы достық орта
- Отбасындағы ахуал
Кәсіби бағдар: қызығушылықтың айқындалуы
Жасөспірімдер өмірінде, әсіресе 9-сыныпта, толық орта білім алу бағытын таңдауға жақындаған кезде, әртүрлі мамандықтарға және мектеп пәндерінің ішіндегі белгілі бір пәнге деген қызығушылық күшейе түседі. Бұл кезеңде қызығушылықты дұрыс бағыттау — болашақ мақсатты айқындаудың маңызды алғышарты.
Қорытынды
Жасөспірімдік кезең — физиологиялық өзгерістер мен психикалық қайта құрылулар қатар жүретін, әлеуметтік қатынастардың маңызы күрт артатын уақыт. Отбасы, құрбы-құрдас, мектеп және мәдени орта факторларын ескере отырып, дұрыс ұйымдастырылған тәрбие мен педагогикалық қолдау жасөспірімнің тұлға ретінде қалыптасуына тиімді ықпал етеді.