1787 жылы 17 қазан күні Конвент Конституция жобасы туралы қазақша реферат
1787 жылғы 17 қазанда Конвент АҚШ Конституциясының жобасын мақұлдады. Бұл құжат 1789 жылдың сәуірінде заңды күшіне енді. Конституцияның мазмұнынан құл иеленушілер мен ірі буржуазияның ымыраға келгені байқалады. Соған қарамастан, сол дәуірдің тарихи жағдайында ол прогрессивті мәнге ие болды: Америка республикасындағы билік органдарының жүйесін заң жүзінде бекітті және буржуазиялық мемлекеттер ішінде халық егемендігі туралы ең алғашқылардың бірі болып нақты тұжырым жасады.
Алғашқы он түзету (Құқықтар туралы Билль): негізгі қағидалар
Конституцияға енгізілген алғашқы он түзету азаматтардың негізгі құқықтарын айқындап, мемлекеттік биліктің шегін белгіледі. Төменде олардың мазмұны қысқаша әрі жүйеленген түрде берілген.
I түзету: ар-ождан және пікір еркіндігі
Конгресс белгілі бір дінді орнататын, дінді ұстануға кедергі келтіретін, сондай-ақ сөз және баспасөз еркіндігін шектейтін заң қабылдай алмайды. Халық бейбіт түрде жиналып, билікке өтініш жасау құқығына ие.
II түзету: қару ұстау құқығы
Мемлекеттің қауіпсіздігі үшін милиция қажет болған жағдайда халықтың қару ұстау құқығы шектелмеуі тиіс.
III түзету: әскерді тұрғын үйге орналастыруға тыйым
Бейбіт уақытта ешбір жауынгер үй иесінің келісімінсіз тұрғын үйге орналаса алмайды. Соғыс кезінде де бұл тек заңда белгіленген тәртіппен ғана мүмкін болады.
IV түзету: негізсіз тінту мен қамаудан қорғану
Азаматтардың жеке басын, тұрғын үйін, құжаттарын және мүлкін негізсіз тінтуге, сондай-ақ себепсіз тұтқындауға жол берілмейді. Тінту немесе қамау туралы ордер дәлелді себептерге сүйеніп, антпен расталуы және тінтілетін орын не қамауға алынатын адам нақты көрсетілуі керек.
V түзету: әділ процесс кепілдіктері
Ешкім ауыр қылмыс бойынша үлкен жюридің айыптау қорытындысынсыз жауапқа тартылмайды (әскер, теңіз күштері, милиция немесе соғыс жағдайындағы ерекше тәртіптерден өзге). Бір қылмыс үшін екі рет жауапқа тартуға болмайды. Кінәсін мойындату үшін мәжбүрлеуге жол берілмейді.
VI түзету: қылмыстық істердегі сот кепілдіктері
Айыпталушы істің жедел әрі ашық қаралуын талап ете алады. Ол қылмыс жасалған жерде істі қарауға, куәгерлермен бетпе-бет кездесуге және адвокаттың көмегіне құқылы.
VII түзету: азаматтық даулардағы алқабилер соты
Егер даудың сомасы жиырма доллардан асса, істі сот қарауға тиіс. Сонымен қатар бір істі бір рет қарағаннан кейін оны сол негізде қайта қарауға шектеу қойылады.
VIII түзету: шамадан тыс жазалауға тыйым
Шамадан тыс қатал және ауыр жаза қолданылмауы тиіс.
IX түзету: құқықтардың ашық тізімі қағидасы
Конституцияда аталған құқықтарды өзге құқықтарды кемітетін немесе жоққа шығаратындай етіп түсіндіруге болмайды.
X түзету: өкілеттіктердің бөлінуі
АҚШ-қа берілмеген және штаттарға тыйым салынбаған өкілеттіктер халық пен штаттардың құзырында қалады.
Конституциялық құрылым: Конгресс және палаталар жүйесі
Жоғарғы заң шығарушы билік
Ең жоғарғы жалпыұлттық заң шығарушы билік Конгреске берілді. Конгресс екі палатадан тұрады: жоғарғы палата — Сенат, төменгі палата — Өкілдер палатасы. Екі палаталы құрылым мемлекеттің федеративтік сипатын көрсетеді.
Өкілдер палатасы
- Екі жыл мерзімге сайланады.
- Өкіл болу үшін кемінде 25 жасқа толу талап етіледі.
- Конгресс мүшелері жалақы алады.
Сенат
- Әр штаттан екі сенатордан өкілдік беріледі.
- Алғашында сенаторларды штаттардың заң шығару жиналыстары жіберді.
- 1913 жылғы түзетуден кейін сенаторлар штат халқының тікелей дауыс беруімен сайланатын болды.
- Сенатор болу үшін кемінде 30 жасқа толу қажет.
- Өкілеттігі — 6 жыл; әр 2 жыл сайын сенаторлардың үштен бірі қайта сайланады.
- Сенаттың төрағасы қызметін Вице-президент атқарады.
Сенаттың ерекше өкілеттіктері
Конституция Сенатқа жоғары федералдық лауазымды тұлғаларды және Президенттің кейбір шешімдерін бақылау тетіктерін береді. Сенат импичмент рәсімінде айыптау жағын қарайтын орган ретінде де әрекет етеді: егер сенаторлардың жеткілікті бөлігі айыптауды қолдаса, айыпталушы қызметінен босатылады.
Келісім талап етілетін шешімдер
- Президенттің халықаралық келісімдер жасауы.
- Елшілерді тағайындау.
- Жоғарғы сот судьяларын тағайындау.
Осыдан Сенаттың бірқатар мәселелерде Өкілдер палатасына қарағанда ықпалы басым екені көрінеді.
Қорытынды байлам
Конгреске берілген өкілеттіктер Конфедерация баптарындағы өкілеттіктермен салыстырғанда анағұрлым күрделірек әрі кеңірек болды. Бұл АҚШ-тағы федералдық басқару жүйесін құқықтық тұрғыдан орнықтырып, мемлекет институттарының жұмыс істеу қағидаларын нақтылады.