Жеке адамның психологиясы туралы теория
Кіріспе
Психология — көне дәуірден бастау алатын ғылым. Оның даму тарихы шамамен екі жарым мың жылды қамтиды. «Психология» атауы грек тіліндегі екі сөзден құралған: «псюхе» — жан, ал «логос» — сөз, ұғым, ой. Осылайша, бастапқы мағынасы «жан туралы ғылым» деген түсінікті білдіреді.
Бұл ұғым психология тарихында ұзақ уақыт бойы жетекші орын алды: психологияны жан құбылыстарын зерттейтін ғылым деп ұғынды. Алайда «жан» туралы түсініктер адам қоғамының дамуының белгілі бір кезеңінде, әсіресе ақыл-ой еңбегі мен дене еңбегі арасы айқындала бастағанда күшейе түсті.
Ерте кезеңдегі «жан» туралы түсініктер
Дене мүшелерін «жан» деп қабылдау
Ежелгі адамдар өздерінің дене мүшелерін және олардағы физиологиялық құбылыстарды (жүрек қызметі, қан айналысы, тыныс алу және т.б.) «жан» деп түсіндірген. Бұл — өмір сүру үшін кейбір мүшелердің қажет екендігін тәжірибе арқылы байқағанымен байланысты.
Тіршілікке қажеттілік арқылы түсіндіру
Мысалы, аяғы жоқ адамның қозғалысы шектеледі: ол қажетті жеріне бара алмайды, қауіп төнгенде қашып құтыла алмайды. Ал қол болмаса, тамақ табу, құрал ұстау, жыртқыш аңдардан қорғану қиынға соғады.
Көңіл күй мен «құрсақ» туралы пайым
Аштық жағымсыз сезімдер туғызып, адамның жұмысқа қабілетін төмендетеді; ал тоқтық көңіл күйді көтеріп, жағымды сезімдер тудырады. Осыдан келіп, кейде адамдар құрсақты да «жанның өрісі» ретінде қабылдаған.
Жүрек соғысы мен тынысты «жан» деу
Адам тірі кезде жүрек соғып, қан айналып, тыныс алып тұрады; ал өлгеннен кейін бұл әрекеттер тоқтайды. Сондықтан жүрек соғысы мен қан жүрісін «жанның белгісі» деп ұққан көзқарастар да қалыптасты.
Түйін
Қорытындылай айтқанда, халық арасындағы «жан» туралы ең алғашқы түсініктер тұрпайы материалистік сипатта болды: жанды адам денесінің қызметімен, өмірлік әрекеттерімен тікелей байланыста қарастырды.
Ғылыми ізденістің орнына — даулы сауалдар
Кейінгі кезеңдерде психологияда адамның ішкі әлемін ғылыми негізде зерттеудің орнына, «жан деген не?», «оның қандай қасиеттері бар?», «адам өлгенде жан бірге өле ме, әлде өлмей ме?», «өлмейтін болса, қайда барады?» сияқты сұрақтарға сүйенген пікірталастар көбейді.
Мазмұннан алшақ мысалдар
- Қандай адамның жаны «тозаққа» барады?
- Бір иненің ұшына неше періште сыяды?
- Бір иненің көзінен неше періште өте алады?
Мұндай мәселелер практикалық маңызы аз, нақты тәжірибеге сүйенбейтін сұрақтар ретінде орын алды.
Осы бағыттағы түсіндірулерде «жан» материямен байланысы жоқ, шексіз әрі өзгермейтін абсолютті субстанция (негіз) ретінде сипатталды.
Ескерту: Берілген мәтінде курстық жұмыс көлемі ретінде «27 бет» деп көрсетілген.