Өнер жарысы
Айтыс: ауыз әдебиетінің поэзиялық сайысы
Айтыс — ауыз әдебиетінде ежелден қалыптасқан поэзиялық жанр. Ол топ алдында қолма-қол суырып салып айтылатын сөз сайысы, жыр жарысы ретінде танылған.
Негізгі анықтама
Айтыс — синкреттік жанр: оның бойында лирикалық, эпикалық және драмалық сипаттар қатар ұшырасады.
Синкреттік табиғаты және әдеби ықпалы
Айтыс тұрмыс-салт жырларынан бастау алып, уақыт өте келе ақындар айтысына ұласқан. Осы даму барысында ол ауыз әдебиетінің өзге түрлерімен қатар өрістеп, бір-біріне елеулі ықпал жасаған. Батыр жырлары мен лиро-эпостық мұраға әсер етіп, өзі де арнасы кең, мол салаға айналды.
Қабаттас даму
Айтыс фольклордың басқа жанрларымен бірге дамып, көркемдік тәсілдер мен тақырыптық өрісті байытты.
Эпикалық кеңею
Кейбір айтыстардың желісі тұтас оқиғаға айналып, қисса-дастан секілді көлемді шығарма сипатына жеткен.
Айтыс — халықтық дәстүр және қоғамдық сахна
Айтыс — әдеби жанр ғана емес, ертеден қалыптасқан халықтық дәстүрдің ірі түрі. Ойын-той, ас, қыз ұзату, келін түсіру секілді жиындарда жүйрік ат, білекті палуандармен бірге айтыс ақындары да қатысып, тойдың көркін, мәртебесін арттырған.
Көшпелі өмір салтының әсері
Көшпелі ортада шілдехана, ауыл думаны, қонақ кәде секілді дәстүрлер кең тараған. Осындай орта айтыстың жиі өтуіне, жас ақындардың шыңдалып, кейін үлкен айтыс сахнасына шығуына жағдай жасады. Уақыт өте келе «бірде-бір үлкен жиын айтыссыз өтпейтін» үрдіс қалыптасты.
Тікелей төрелік
Айтыстың тыңдаушысы да, бағасын беретін төрешісі де — халық, кейде қадірлі ақсақалдар.
Театрлық әсер
Көпшілік үшін айтыс — қуаныш пен қызықты бірге бөлісетін, тірі сахнадағы өнер.
Суырыпсалмалық
Үлкен дайындықты көп қажет етпей, кез келген жерде өтіп кетуі — жанрдың басты белгісі.
Ақынның танылуы және айтыс мектебі
Қазақ қоғамында ақынның кең танылуы көбіне айтыс арқылы жүзеге асқан. Айтыста жеңілген ақын өткен сайысты ел арасына таратуға міндетті саналған. Осылайша екі ақынның бір-бірімен логикалық жүйеде астасқан шумақтары тұтас шығармаға айналып, ел жадында сақталған.
«Өлеңнің киесі» туралы түсінік
Айтыс ақындарының ұғымында өлең — адамға «қонатын» өнер. Кемпірбай, Базар, Бұдабай, Бақтыбай, Сүйінбай, Жамбыл секілді тұлғалар өлеңнің «киесі бар, иесі бар» деп білген. Аңыз-әңгімелерде кей ақындардың түсінде әулиенің «өлең аласың ба, көген аласың ба?» деп таңдатқаны айтылады. Мұны табиғатынан осы өнерге бейім жаратылған ақын қиялының жемісі ретінде де түсіндіруге болады.
Өнер жарысы: айтыс шеберлігі қалай сыналады?
Айтыс — ақынның талантын шыңдайтын үлкен өнер жарысы. Онда қарсыластар бірден негізгі уәжді жайып салмай, аңысын аңдап, айлалы тәсілмен сөзден тор құрады. Дәлелді ой, қисынды уәж, орнымен қолданылған аталы сөз ғана жеңіске жеткізеді.
Айтыста жеңілу неден болады?
Суырыпсалмаға ысылған ақын әдетте «сөз таппағаннан» жеңілмейді; ол көбіне аталы сөзден, жүйелі ойдан, бұлтартпас шындықтан тосылады. Бұл шыншылдықты халық «Аталы сөзге арсыз ғана жауап қайтарады» деген мәтелмен түйіндеген.
Құрылымдық сәттер
- Амалдың басы — амандасу, ел жайын сұрау.
- Сын тағарлық түйін іздеу, қарсыластың осал тұсын аңдау.
- Қисынды дәлелмен тосқауыл қою, уәжді ұштау.
Көрнекті дәстүр
Өткен ғасырларда Жанақ, Сабырбай, Шөже, Сүйінбай секілді айтыс саңлақтары танылды. Бұл дәстүрді кейінгі кезеңде де көптеген айтыскер ақындар жалғастырып келеді.
Жанрлық бастаулар және түрлері
Айтыстың алғашқы бұлақ көздері тұрмыс-салт жырларындағы «Жар-жар» мен «Бәдік» үлгілерінен басталып, кейін қыз бен жігіт айтысына (қайым өлең) ұласқан. Келелі ақындар айтысы — екі елдің ортасында бетпе-бет отырып, қолма-қол шығарылатын жоғары деңгейлі сайыс.
Түре айтыс және сүре айтыс
Қазақ айтыстары жанрлық сипаты жағынан түре айтыс және сүре айтыс болып бөлінеді.
- Түре айтыс — қысқа қайырымды, бір-екі ауыз өлеңмен жауаптасатын үлгілер (мысалы, «Жар-жар», «Бәдік»).
- Сүре айтыс — мазмұны терең, көлемі кең келелі айтыстар.
Мазмұндық жіктелуі
Айтыс мазмұнына қарай әдет-ғұрып айтысы және ақындар айтысы болып жүйеленеді. Ақындар айтысы өз ішінде тақырып ауқымына қарай жұмбақ айтыс, мадақ айтыс және басқа түрлерге тарамдалады.
Белгілі айтыстардан мысалдар
Халық жадында сақталған сүре айтыстарға «Әсет пен Ырысжан», «Сүйінбай мен Қатаған», «Жамбыл мен Құлмамбет», «Кемпірбай мен Шөже», «Біржан мен Сара» сияқты үлгілер жатады.
Айтыстың өзегі: өмір шындығы
Айтыстың негізгі салмағы мен түйіні — өмір шындығы. Екі ақын да жеңіске жетудің амал-тәсілін қарастырып, қарсыласының уәжін дәлелмен қайтаруға тырысады. Айтыстағы әділдік өлшемі — қисынды ой мен шындыққа сүйенген аталы сөз.
Эстетикалық қызметі
Айтыс көпшілікке сауық, эстетикалық ләззат сыйлап, өнердің беделін көтереді.
Әлеуметтік қызметі
Ақындар елдің мұң-мүддесін, заман тынысын, салт-сананы сөз жарысы арқылы өткір жеткізген.
Көне деректер және түркілік тамыр
Айтыс түркі халықтарына көне дәуірден белгілі. Махмұд Қашқаридің «Диуани лұғат-ат түрк» еңбегіндегі «Жаз бен Қыстың айтысы», Қожа Ахмет Иасауидің «Диуани хикметіндегі» Жұмақ пен Дозақ айтысы — бұл жанрдың терең тарихи тамырын аңғартады.
Құндылығы
Айтыс — қазақтың ауызекі әдеби-музыкалық өнеріндегі ең көлемді әрі аса құнды салалардың бірі. Онда халықтың әдет-ғұрпы, тұрмыс-салты, дүниетанымы, эстетикалық, рухани, философиялық және әлеуметтік көзқарастары көрініс табады.
Даму арнасы
Алғашқы үлгілер ортақ жаттанды өлеңдерге сүйенсе, кейін суырыпсалмалық сипаты күшейіп, ақынның жеке шеберлігі алдыңғы қатарға шықты. Айтыс XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап қазақ даласында айрықша кең өріс алып, көшпелі өмір салты мен салт-дәстүрдің ықпалымен мол серпінмен дамыды.
Тақырып байлығы және түрлік көпқырлылық
Айтыста көтерілетін тақырыптар сан алуан. Ең көне түрлерінің бірі — бәдік айтысында табиғатқа әсер ету, дертті аластау секілді наным-сенім қабаттары байқалса, кемеліне келген ақындар айтысында тақырып аясы кеңейіп, халық өмірін жан-жақты бейнелеуге ұмтылады.
Қайымдасу
Қыз бен жігіттің қысқа жауаптасуына құрылған, ұтқыр қайырымды сөз қағысу.
Жұмбақ айтыс
Ой жарыстыратын, білім мен тапқырлықты сынайтын жұмбаққа құрылған айтыс түрі.
Ақ айтыс және басқа үлгілер
Түрлік тармақтары мол: жануар мен адамның айтысы секілді алуан пішіндер қалыптасқан.
Айтыстың ерекшелігі: суырыпсалмалық және халық жадындағы өмірі
Айтыстың басты ерекшелігі — оның суырыпсалмалы түрде орындалуы. Халық айтыс өлеңдерін ғасырлар өтсе де ұмытпай сақтап, бүгінге жеткізді. Бұл бір жағынан ақын талантына құрмет болса, екінші жағынан елдің намысы мен мәртебесін қорғаған сөз өнерін кейінгі ұрпақ санасына сіңіру, патриоттық сезімін ояту құралы ретінде бағаланғанын көрсетеді.
Өнер өлшемі
Айтыс ақыннан тек тапқырлықты ғана емес, білімдарлықты, өмірді сергек тануды және өзіндік даралықты талап етеді.
Айтыс қазаққа жақын тұрмыс-тіршілігі ұқсас қырғыз, түркімен, қарақалпақ халықтарында да кездеседі.