Қазақ ертегілері сан алуан
Қазақ халық ертегілері және бастауыш сыныптағы адамгершілік тәрбиесі
Өзіміз көп үміт күтіп отырған жас ұрпақ ата-бабамыздан қалған мәдени мұрадан — халық ауыз әдебиетінің мәні мен маңызынан, ойшылдығы мен қиялшылдығынан, тапқырлығы мен шешендігінен, әсемдігі мен алғырлығынан — тәлім-тәрбие, үлгі-өнеге алары анық. Сан ғасыр бойы ұрпақтан-ұрпаққа жеткен халықтық тәрбиенің өнеге-үлгілері бүгінге дейін өзінің педагогикалық мүмкіндігінің зор екенін дәлелдеп келеді.
Неліктен ертегі бастауыш сынып оқушысына ең жақын жанр?
Халық ауыз әдебиетінің ішінде балаға ең жақыны — ертегі. Адамзат тарихында ертегілер алғашқы қауымнан-ақ бала тәрбиесіне ерекше ықпал еткен. Ертегі арқылы оқушы айналасын таниды, табиғаттың «сиқырлы сырларын» сезінеді, әдемілік пен әдептілік туралы халық ұғымын бойына сіңіреді, ұлттық салт-дәстүр мен әдет-ғұрыпқа қатысты түсінік алады және адамгершілік тәрбиесінің бастауына ден қояды.
Ертегі баланың қиялына қанат бітіреді: білмегенін білгенге жетелейді, қандай кейіпкерден, қандай мінезден аулақ болу керегін меңзейді. Осы арқылы бала болашағына мәнді, мақсатты көзқарас қалыптастыруға мүмкіндік алады.
Ертегі — баланың ішкі әлемін нәзік «жонып», ойлауын ұштайтын рухани құрал. Ол балалардың бір-біріне жүрегін ашып, ұжымдағы интеллектуалдық және эмоционалдық байланыстарды нығайтады. Табиғат аясында мұғалімнің өз ойынан шығарып, ауызша айтқан ертегісі оқушы үшін «жарық сәуле» іспетті: ол баланың қиял кеңістігін шарлап, ізгілікке жол ашады.
Ертегінің тәрбиелік өзегі: адамгершілік құндылықтар
Қазақ халық ертегілері мейірімділікке, адалдыққа, әділеттілікке, еңбекқорлыққа, тазалыққа, достыққа, әдептілікке баулиды. Олар жамандықтан, қулықтан, өтіріктен, зұлымдықтан аулақ болуды үйретіп, әрдайым татулық, бірлік, ынтымақ жеңетінін көрсетеді.
Жас ұрпаққа сіңіру қажет дағдылар
- үлкенді сыйлау, сәлемдесу, сыйластық мәдениеті
- адалдық, шыншылдық, қарапайымдылық
- мақсаттылық, табандылық, ұстамдылық
- ұйымшылдық, қамқорлық, жауапкершілік
Аулақ болу керек мінездер
Адамгершілікке кір келтіретін қасиеттерден — әдепсіздік, жеңілтектік, екіжүзділік, көрсеқызарлық, опасыздық, өркөкіректік — әрдайым сақ болған жөн. Жақсы істерге ұмтылу мен жаман қылықтан тыйылу, түптеп келгенде, адамның өзіне байланысты.
Жүсіп Баласағұнидің «Құтты білік» еңбегіндегі өнегелі ойлар адамгершілік, адалдық, қайырымдылық туралы түсінікті тереңдетеді. Адамгершілік тәрбиесі еңбек және ақыл-ой тәрбиесімен өзара тығыз байланысты: моральдық тұрғыдан дұрыс қалыптасқан адам ғана өзгені қорғауға, қамқор болуға дайын тұрады.
Теориядан тәжірибеге: оқушы неге «білгенін» іске асыра бермейді?
Оқушылардың адамгершілік туралы түсінігі мол болғанымен, тәжірибеде оның іс-әрекеті мен тәртібі сол білімге әрдайым сәйкес келе бермейді. Жақсы мен жаманды ажырата білсе де, оны өз өміріне үйлестіріп, мінез-құлқында тұрақты іске асыру қиын. Себебі ережені есте сақтау оңай, ал оны өмірде ұстану — күрделі.
Сондықтан адамгершілік жайында білім берумен қатар, оқу процесі мен оқушының күнделікті өмірін, іс-әрекетін дұрыс ұйымдастыру қажет. Осы тұста ертегі — моральдық ұғымдарды «жанды жағдайға» айналдырып, әрекет арқылы бекітетін тиімді құрал.
К.Д. Ушинский: «… шығармада келтірілген адамгершілік іс-әрекеті, адамгершілік сезімді, адамгершілік ойды сүюге баланы итермелейтін әдеби шығарма — өнегелі шығарма».
Ертегілер әлемі және жанрлық жіктелуі
Ертегі — ауыз әдебиетінің ықылым заманнан келе жатқан көне де мол мұрасы. Оның «Бұрынғы өткен заманда», «Баяғы өткен заманда», «Ерте, ерте, ертеде, ешкі құйрығы келтеде» деп басталуы да — атам заман туындысы екенін аңғартады. Ертегілерде халықтың тұрмыс-тіршілігі, әдет-ғұрып, елдік тарих, қилы кезеңдер, мұң-шері мен арман-мұраты көркем бейнеленген.
М. Әуезов ұсынған үш жанр
Қиял-ғажайып
Сиқырлы күштер, жұмбақ мекендер, адам қиялының кеңдігі.
Хайуанаттар жайлы
Аң-құстың мінезі арқылы адам әрекетін астарлап көрсету.
Шыншыл
Күнделікті өмір, еңбек адамы, әлеуметтік шындық.
Қиял-ғажайып ертегілер — ең көне әрі мол сала. Онда адам әлі танып-білмеген табиғат сырларын ашуға ұмтылған халық арманы, әлемді шарлау, жеті қат жер астына үңілу, өмірді жеңілдету туралы қиял көрініс табады. Бұл кеңістікте жақсылық пен жамандық, әділдік пен жауыздық, адалдық пен қаскөйлік бітіспес күреске түседі; тартыс та осы қарама-қарсы күштердің арасында өрбиді.
Кейіпкер бейнесі арқылы тәрбиелеу: мысалдар
«Алтын сақа»: жауыздықтың кескіні
Қиял-ғажайып ертегілерде жалмауыз кемпір секілді қаскөй бейнелер аса үрейлі, жауыздығында шек жоқ күш иесі ретінде суреттеледі. «Алтын сақа» ертегісіндегі жалмауыз кемпірдің күнәсіз балаға қастық жасауы — баланы жамандықтың табиғатын тануға, қауіптен сақ болуға үйрететін көркем ескерту.
«Түлкі мен ешкі»: аңқаулықтан сақтандыру
Тұрмыс-салт және хайуанаттар туралы ертегілерде елдің тіршілігі мен мінез-құлық сабақтары айқын көрінеді. «Түлкі мен ешкіде» айлакер түлкі аңқау ешкіні алдап, өз пайдасына жаратады. Халықтың түйіні анық: өтірікке алдансаң, басың бәлеге ұрынады. Бұл ертегі баланы сақтыққа, сыни ойлауға баулиды.
Шыншыл ертегілер: еңбек адамы және әлеуметтік сын
Шыншыл ертегілерде кейіпкерлер көбіне күнделікті өмірдегі еңбек адамдары болады, ал жауыздық иелері нақты тұлғалар ретінде — хан, бай, молда — бейнеленеді. Мұндай шығармаларда әділетсіздік әшкереленіп, халықтық әділдік идеясы көркем түрде қорғалады.
Ақылдылық идеясы: «Аяз би», «Ер Төстік», «Тазшаның қырық ауыз өтірігі»
Ертегінің құрылымы мен мазмұндық бағытына назар аударсақ, оның басты мақсаты — өмір мұратына жетудің жолдарын, сол жолға қажет адамдық сапаларды көрсету екені байқалады. Қазақ даналығында бірінші кезекте аталатын негізгі қасиет — ақылдылық. Ертегілерде ол ең жоғары идеялық дәрежеде көрінеді.
«Аяз би»: тапқырлық — ақылдың көрінісі
«Аяз би» ертегісінде Жаман тапқырлығымен ханның сынынан өтіп, мұратына жетеді. Түйін — жағдайды дұрыс түсіну, астарлы ойды шешу, уәдеге беріктік сияқты қасиеттер ақылдың нақты көрінісі ретінде беріледі.
«Ер Төстік»: батылдық пен серіктестік
«Ер Төстік» ертегісі табиғаттың белгісіз күштерін жеңу идеясын көтереді. Бас кейіпкер асқан күш иесі емес, жүректі, мақсатшыл жігіт. Оған қиын шақта көмек беретін серіктер (Саққұлақ, Таусағар, Көлтауысар т.б.) — бірлік пен өзара жәрдемнің тәрбиелік маңызын айқындайды. Ертегі оптимистік шешіммен аяқталып, жақсылықтың үстемдігін дәлелдейді.
«Тазшаның қырық ауыз өтірігі»: тіл, қиял және тапқырлық
Бұл ертегіде тазша бала қырық ауыз өтірікті мүдірмей айтып, көптің қолынан келмеген шартты орындайды. Мұндағы негізгі тәрбиелік мағына — сөзге шешендік, ойды жылдам құрау, тапқырлық пен тіл байлығы. «Тазша» деген атауына қарамастан, ол — халық арасынан шыққан алғыр, ақылды кейіпкер.
Ертегілер көбіне жақсылықпен аяқталады: әділдік жақтаушысының мерейі үстем болады. Бұл — халықтың өмірге оптимистік көзқарасы, бала санасына үміт пен сенім ұялататын тұрақты көркем шешім.
Ертегіні оқытудағы педагогикалық мән
Кіші мектеп жасындағы оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеуде ертегідегі ұнамды кейіпкерлердің қасиеттерін үлгі ету, ал ұнамсыз кейіпкерлердің зұлымдығынан сақтандыру — нәтижелі жол. Ертегі тілі түсінікті, қанатты сөздер мен бейнелі тіркестерге бай болғандықтан, бала санасына тәрбиелік ықпал терең сіңеді.
Зерттеушілер назары
Қазақ ертегілерін алғаш зерттеп, жинақтағандар қатарында Шоқан Уәлиханов, Г.Н. Потанин, В.В. Родлов, А.Е. Алекторов, А. Ивановский, Л. Исаков, О. Әлжанов, Р. Дүйсенбаев, М. Көпеевтер аталады. Кейін Э. Дидаев, Н. Пантусов, А. Мелков, М. Әуезов, С. Сейфуллин, М. Ғабдуллиндер зерттеу мен жинақтауды жалғастырды.
М. Горькийдің көзқарасы
Максим Горький: «Ертегі деген нәрсе маған басқа бір өмірдің сәулесін ашқандай… сондай жақсы өмірді ойлаған, сол үшін қорықпай, еркін күресетін бір күш барлығын көрсеткендей болды», — дейді.
Бұл «күш» — біздің түсінігімізше — баланың ертегі арқылы адамның өз қолымен өмірді өзгерте алатынын сезінуі, яғни құдіреттің адамның өзінде екенін ұғынуы.
Қорытынды ой
Қазақ халық ертегілері — бастауыш сынып оқушысының адамгершілік дүниетанымын қалыптастыратын қуатты тәрбие мектебі. Ол баланы мейірімге, әділетке, адал еңбекке, достыққа тәрбиелеп қана қоймай, ойлауын дамытады, тілін байытады, ұжымдық сезімін нығайтады. Ең маңыздысы — ертегі «жақсылық жеңеді» деген сенімді баланың жүрегіне орнықтырып, мінезін ізгілікке бағыттайды.