Әрбір адам - құқық субъектісі
ҚР азаматтық құқығындағы жеке тұлға ұғымы
Азаматтық құқықта құқық субъектілері екі негізгі категорияға бөлінеді: жеке тұлғалар және заңды тұлғалар. Құқық субъектілері — құқықтар мен міндеттердің иесі бола алатын тұлғалар.
Құқық субъектілерінің негізгі екі категориясы
- Жеке тұлғалар — ең алдымен адамдар. Әрбір адам құқық субъектісі болып танылады.
- Заңды тұлғалар — ұжымдар мен ұйымдар: мекемелер, кәсіпорындар, қоғамдар және басқа да құрылымдар. Олар да құқықтар мен міндеттердің иесі бола алады.
Осы екі категорияны бір-бірінен нақты ажырату үшін заң ғылымында олар жеке тұлға және заңды тұлға деп аталып, құқықтық мәртебесі бөлек қарастырылады.
Жеке тұлға кімдерден тұрады?
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің 12-бабына сәйкес, жеке тұлға деп:
Қазақстан Республикасының азаматтығы бар адамдар.
ҚР азаматы емес және басқа мемлекеттің азаматтығын дәлелдейтін құжаты бар адамдар.
ҚР азаматы емес және ешбір мемлекеттің азаматтығын дәлелдейтін құжаты жоқ адамдар.
Құқық қабілеттілігі және азаматтық мәртебе
Азаматтық алған адам сол мемлекеттің құқық субъектісі болып танылады. Сондықтан азаматтық заңнамада, әдетте, жеке тұлғалардың құқық қабілеттілігі туралы жалпы түрде емес, нақтырақ айтқанда азаматтардың құқық қабілеттілігі туралы сөз қозғалады.
Құқық қабілеттілігі ең алдымен толық көлемде Қазақстан Республикасының азаматтарына беріледі.
Шетел азаматтарының құқықтық жағдайы
Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 жылғы 19 маусымдағы «Шетел азаматтарының құқықтық жағдайы туралы» Заң күші бар Жарлығының 2-бабына сәйкес, Қазақстан Республикасының азаматтары болып саналмайтын және басқа мемлекеттің азаматтығын растайтын дәлелі бар адамдар шетел азаматтары болып есептеледі.
- Қазақстан Республикасындағы олардың азаматтық құқық қабілеттілігі өз мемлекетінің заңымен емес, Қазақстан Республикасының заңымен айқындалады.
- Олар Қазақстан Республикасының заңында көзделмеген азаматтық құқықтарды талап ете алмайды.
- Егер заңда өзгеше көзделмесе, олардың құқық қабілеттілігі шектелмеуге тиіс.
Азаматтығы жоқ адамдардың мәртебесі
Сол Жарлықтың 2-бабының 11-бөлігіне сәйкес, Қазақстан Республикасының азаматтары болып саналмайтын және басқа мемлекеттің азаматтығын растайтын дәлелі жоқ адамдар азаматтығы жоқ адамдар деп танылады.
Егер заң құжаттарында өзгеше көзделмесе, азаматтығы жоқ адамдар Қазақстан Республикасы азаматтарымен тең дәрежеде азаматтық құқықтарды пайдаланады.