Біз ғалымның сөз тудырушы және форма тудырушы қосымшаларға қойылатын өлшемдерін басшылыққа алып, қосарлану тәсілімен жасалған көсемшелерді үстеуге жатқыздық
Көсемше туралы зерттеулердің сабақтастығы
Көсемше туралы пікірлер түркі тілдерін зерттеген ғалымдардың еңбектерінде ертеден-ақ айтыла бастаған. Ы. Мамановтың көсемше жайындағы тұжырымдары қазіргі қазақ тілін зерттеуші ғалымдардың көзқарастарымен өзектес келеді. Әсіресе ол көсемше тұлғаларының сөйлемдегі және етістік жүйесіндегі қызметтерін нақтылап көрсетеді.
Негізгі тұжырымдар: тұлға, қызмет, құрылым
-а, -п тұлғалары және күрделі етістік
Маманов -а, -п тұлғалы көсемшелердің күрделі етістік жасауға қатысын атап көрсетеді. Бұл — көсемшенің тек пысықтауыштық емес, етістік жүйесін ұйымдастырушы тұлға екендігін танытатын маңызды белгі.
Сөйлемдегі синтаксистік қызметтері
- Пысықтауыш қызметін атқаруы
- Бірыңғай баяндауыш жасауы
- Құрмалас сөйлем жасауға қатысуы
- Шақ мағынасына қатысы бар қызметтері
-ғалы тұлғалы мақсатты көсемше туралы пікір
2002 жылы жарық көрген Қазақ грамматикасында -ғалы формалы мақсатты көсемшенің Ы. Маманов пікіріне сүйене отырып, шақ категориясын жасауға қатысы жоқ екендігі дәлелденеді. Бұл тұжырым көсемшенің шақпен байланысын талдаудағы өлшемдердің нақтылауына ықпал етті.
Талас тудыратын мәселе: қайталану және қосарлану
Ғалымдар арасында талқыланып жүрген өзекті мәселелердің бірі — көсемше формаларының қайталанып және қосарланып айтылуы. Сөз тудырушы және форма тудырушы қосымшаларға қойылатын өлшемдерді негізге ала отырып, қосарлану тәсілімен жасалған көсемшелерді үстеулер қатарына жатқызуға болады.
Ө. Жұмағұлова еңбегіндегі қолдау
Бұл көзқарасты зерттеуші Ө. Жұмағұлова Қазақ тіліндегі көсемшенің мағынасы мен қызметінің дамуы (1999) атты диссертациясында толық қолдайды. Осылайша қосарлану арқылы жасалған тұлғалардың табиғатын анықтауда бірізді бағыт қалыптасады.
Қызметіне қарай жіктеу: О. Бекжанұлы ұстанымы
О. Бекжанұлы көсемше туралы мақаласында (1983) оның қызметіне қарай екі қырын ажыратады:
- Жай сөйлемдегі негізгі етістіктің амалын сипаттайтын төл қызметтегі көсемшені негізгі деп атайды.
- Ашық райдағы шақты, күрделі етістікті, аналитикалық формаларды тудыратын қызметтегі көсемшені кейіпті деп сипаттайды.
Функционалды грамматика тұрғысынан түсіндіру
Қазіргі функционалды грамматика тұрғысынан қарастырғанда, көсемшенің Бекжанұлы «кейіпті» деп атаған қосалқы қызметі аспектуалдылық, модальдылық, темпоралдылық (раймен байланысты) категорияларымен ұштасып жатады.
Аспектуалдылық: амалдың өту сипаты мен фазалары
Аспектуалдылық категориясында көсемшенің аналитикалық етістік құрамында қимылдың өту сипатын әртүрлі қарқында және әртүрлі фазада (басталу, жүріп жату, аяқталу) бере алатыны көрсетіледі.
Модальдылық: модаль мағынадағы етістіктердің жасалуы
Көсемше модаль мағынадағы етістіктердің жасалуына да қатысады. Бұл жерде көсемше тұлғасы қимылдың жүзеге асу мүмкіндігі, ниеті, бағалануы сияқты реңктерді жеткізетін құрылымдардың құрамына енеді.
Таксис: мезгілдес-қабаттас қатынас
Таксистік қатынас жасау қызметі де айқындалады (мысалы, келе салысымен). Мұндай құрылымдар әрекеттердің іркес-тіркес, қабаттаса немесе іле-шала жүзеге асуын нақтылап береді.
Қорытынды байқау
Ы. Маманов еңбектерінде аталған терминдер арнайы қолданылмағанымен, көсемшенің қосалқы қызметі, қимылдың өту сипаты, фаза, модаль мағынадағы етістіктердің жасалуы сияқты мәселелер сөз болғандықтан, оның пайымдарынан функционалды грамматиканың кейбір элементтерін байқауға болады.