Революцияға дейінгі Қазақстанда жүргізілген 1895 - 1807 жылдары ақша реформаларын нәтижесінде алтын монета айналысы бар алтын монометаллизм жүйесі енгізілді

Революцияға дейінгі ақша жүйесі: алтынға сүйенген сенім

Революцияға дейінгі Қазақстанда 1895–1897 жылдардағы ақша реформаларының нәтижесінде алтын монета айналысы бар алтын монометаллизм жүйесі енгізілді. Айналыста алтынмен қатар күміс және мыс монеталар да жүрді.

Негізгі ақша белгілерінің қатарына мемлекеттік банктің несиелік билеттері кірді: олар шамамен 92% алтынмен қамтамасыз етілді. Ақша массасының елеулі бөлігін алтын монеталарға айырбасталатын айналыс құралдары құрағандықтан, халық арасында оларға деген сенім салыстырмалы түрде жоғары болды.

1917 жыл: «керенки» және ақшалай суррогаттардың көбеюі

1917 жылдың жазында Уақытша үкімет 20 және 40 рубльдік ақша белгілерін шығарды. Пішіні жағынан олар шыны бетіне жапсырылған этикеткаларға ұқсайтындықтан, халық арасында «керенки» деген атау алды.

Мемлекеттік шығыстарды жабу үшін үкімет ірі номиналды қағаз ақшаларды көбірек шығарды, ал ұсақ ақшаның орнын түрлі суррогаттар алмастырды. Осы кезеңде Ресейдегі ақша жүйесінің жалпы құлдырауы Қазақстанға да тікелей әсер етті.

Қазан революциясынан кейін: инфляция мен ақшаның беделсізденуі

Қазан революциясынан кейін ақша айналысының жағдайы одан әрі нашарлады. Үш жыл ішінде (1913–1920) айналыстағы қағаз ақшалардың массасы 48 есеге дейін өсіп, ақша шамамен 10 000 есеге құнсызданды.

1919 жылы алғаш рет кеңестік мемлекеттік билеттер шығарылды, кейіннен РСФСР-дің есеп айырысу белгілері айналысқа енгізілді. Сонымен қатар Түркістанда, Солтүстік Кавказда, Кавказда, Қиыр Шығыста және басқа да өңірлерде жергілікті ақша бірліктерін шығаруға рұқсат берілді. Жетісуда, Верный қаласында да жергілікті ақша белгілері басылып шықты.

ЖЭС: ақша қатынастарын қайта жандандыру

1921 жылғы наурызда өткен РКП(б)-ның X съезінде Жаңа экономикалық саясат (ЖЭС) қабылданды. Бұл саясат шаруаларға өнім салығын мемлекетке төлегеннен кейін артық өнімін базарға сатуға мүмкіндік берді.

Біртіндеп еңбекақыны ақшамен төлеу қалпына келтірілді: егер 1921 жылдың көктемінде ақшалай еңбекақы төлемі тек 10% шамасында болса, 1923 жылғы 1 желтоқсанда бұл көрсеткіш 800%-дан асты. Мұндай серпіліс ақша реформасының нәтижесімен тығыз байланысты болды.

Мемлекеттік банк және реформаның экономикалық алғышарттары

1921 жылдың қазанында Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасында Мемлекеттік банк ұйымдастырылып, елдің басты эмиссиялық орталығына айналды. Банктің негізгі міндеті — ақша реформасын жүргізуге дайындық жасау болды.

Ақша айналысын тұрақтандырудың маңызды алғышарты ретінде алтынмен қамтамасыз ету қарастырылды. 1922 жылғы 1 қаңтардан 1923 жылғы 1 қаңтарға дейін Мемлекеттік банктің алтын-валюта резерві 6,7 млн-нан 31 млн рубльге дейін өсті.

1922 жылғы сәуірде бағалы металдар мен асыл тастарды еркін иеленуге рұқсат берілді (бұған дейін халық оларды мемлекетке тапсыруға міндетті еді). Бағалы металдардан жасалған монеталар мен шетел валютасын сатып алу және сату құқығы Мемлекеттік банктің монополиясында қалды.

1922–1923: деноминациялар және тұрақтандырудың шектеулері

Ақша айналысын қалыпқа келтірудегі басты қадамдардың бірі — 1922 жылы мемлекеттік ақша белгілерін шығару болды: 1 рубль бұрынғы шығарылған 10 000 рубльге теңестірілді. Қайта есептеу төрт нөлді алып тастау арқылы жүргізілді.

1922 жылдың 1 мамырынан бастап барлық есеп айырысулар жаңа ақшамен жүргізілді, ал ескі ақша белгілері кассаларда 1923 жылдың 1 қаңтарына дейін қабылданды.

Екінші деноминация кезінде 1923 жылғы үлгідегі 1 рубль — 1922 жылғы 100 рубльге немесе бұрынғы кеңестік ақша белгілерінің 1 миллионына теңестірілді. Бұл деноминациялар есеп жүргізуді жеңілдетіп, ақша айналысын реттеуге ұмтылысты көрсетті.