Әлеуметтік жұмыстың объектісі
Әлеуметтік жұмыстың әдіснамасы: мәні және маңызы
Әлеуметтік жұмыс — еліміз үшін салыстырмалы түрде жаңа ғылыми-тәжірибелік қызмет саласы. Осы себепті оның көптеген қырлары теориялық деңгейде әлі де талқылауды қажет етеді. Әлеуметтік жұмыстың әдістерін нақтылау, оларды жіктеу және мазмұндық сипаттамасын айқындау — ғалымдар мен практиктер үшін үнемі маңызды мәселе болып қала береді.
«Әдіс» ұғымы және оның түп-төркіні
Жалпы ғылыми мағынада әдіс — философиялық және ғылыми білім жүйесін негіздеу мен құру тәсілі; сонымен қатар болмысты, шындықты меңгерудің теориялық және тәжірибелік амал-операцияларының жиынтығы. Әдістің генетикалық түбірі адам тәжірибесінен бастау алады: практикалық қызмет барысында қалыптасқан тәсілдер шындықтың заңдылықтарына сәйкес келуі тиіс.
Әдіснаманың анықтамасы
Таным үдерісінде ойлау әдістерінің дамуы мен саралануы әдіс туралы ілімге — яғни әдіснамаға алып келеді. Әдіснама — теориялық және тәжірибелік іс-әрекетті құру мен ұйымдастырудың тәсілдері мен принциптері жүйесі, сондай-ақ осы жүйе туралы ілім.
Әдіснамалық талдау мына сұрақтарға жауап беруге ұмтылады:
- объект туралы білімге қалай қол жеткізуге болады;
- қорытындылардың негізділігі мен білімнің дұрыстығын қандай әдістер қамтамасыз етеді;
- объект табиғатына сай келетін таным процедуралары қайсы.
Әлеуметтік жұмыста әдіснамалық көзқарастың орны
Әлеуметтік жұмыс әр қырынан түрлі сапада көрініп, әртүрлі әдістерді, көзқарастарды және бағыт-бағдарларды қолдануды талап етеді. Егер әлеуметтік жұмыстың ғылыми пән ретіндегі басты мақсаты — әлеуметтік шындықты тану болса, практикалық қызмет ретінде ол осы шындықты өзгерту және жақсартумен байланысты.
Ғылымдағы әдіснамалық талдау әдетте мыналарды қамтиды: ғылымның объектісі мен пәнін белгілеу, ұғымдық-категориялық аппаратты айқындау, жалпы заңдылықтарды көрсету, зерттеуді ұйымдастыру принциптері мен әдістерін анықтау.
Ғылымның объектісі мен пәні: айырмашылығы
Ғылымның объектісі — зерттеу бағытталған ақиқаттың (табиғи немесе әлеуметтік) белгілі бір жағы. Алайда бірде-бір ғылым саласы өз объектісін барлық себептерге байланысты толық сипаттап бере алмайды. Сондықтан нақты ғылымдар зерттеу өрісін шектеуге мәжбүр болады.
Осыдан пән ұғымы туындайды: пән — объектінің ғылымда нақты қай қыры, қандай ракурста зерттелетіні. Кең тараған түсінік бойынша, әрбір ғылымның пәні — объективті құбылыстың белгілі бір салада таңдамалы түрде зерттелуі.
Маңызды тұжырым: объект ғылымнан тәуелсіз өмір сүрсе, пән сол ғылыммен бірге қалыптасып, оның категориялар жүйесінде бекітіледі.
Әлеуметтік жұмыстың объектісі мен пәні туралы көзқарастар
Объект пен пәнді таңдау әлеуметтік жұмыстың теориясы мен практикасының мазмұнына тікелей әсер етеді. Әлеуметтік жұмыс теориясына оны нақты айқындауға ықпал ететін бағыттардың көптүрлілігі тән.
Теориялық бағыттағы анықтама
Әлеуметтік жұмысты зерттеудің объектісі ретінде қоғамдағы әлеуметтік топтар мен тұлғалардың мінез-құлқын реттеу тәсілдері мен құралдары, байланыстар мен өзара әрекеттестік үдерістері қарастырылады. Пәні ретінде — қоғамдағы әлеуметтік үдерістер дамуының сипаты мен бағыттылығын айқындайтын заңдылықтар аталады.
Практикалық бағыттағы анықтама
Әлеуметтік жұмыстың объектісі — басқа адамның көмегіне мұқтаж адамдар: қарттар, зейнеткерлер, мүгедектігі бар адамдар, ауыр науқастар, балалар, қиын өмірлік жағдайға түскен тұлғалар, теріс жолға түскен жасөспірімдер және т.б.
Түрлі құрылымдар мен анықтамаларға қарамастан, бұл көзқарастардың ортақ тұсы бар: қазіргі әлеуметтік жұмыс тек әлеуметтік көмек көрсетумен шектелмей, адам туралы теориялық білімді меңгеруге және адамның әлеуметтік жағдайын жақсартуға бағытталады.
Ғылыми білім және әдістің міндеттілігі
Әлеуметтік жұмыста объектіні тану үшін қолданылатын ғылыми білім қалыптастыру әдістері өзге ғылымдардағы тәсілдерге ұқсас: ғылымда білім алудың реттелген жолдары бар. Объективті ғылыми талаптарды сақтау үшін әдіс шешуші рөл атқарады. Әдіссіз ғылым да, құбылыс туралы тексерілген ғылыми білім де болмайды.
Әлеуметтік жұмыстың технологиялары
Әлеуметтік жұмыстың технологиясы — әлеуметтік қызметкердің алға қойған мақсатына жеткізетін әдістері мен амалдарының жүйесі.
Технологиялардың деңгейлері
- Қарапайым — арнайы кәсіби даярлығы жоқ адамдар да орындай алатын;
- Күрделі — кәсіби мамандық пен құзыреттілікті қажет ететін;
- Кешенді — бірнеше маманның бірлесе жұмыс істеуін талап ететін.
Жалпы технологиялар қатарына диагностика, әлеуметтік экспертиза, болжау, көпшілікпен байланыс сияқты бағыттар кіреді. Сонымен бірге нақты әдістер мен үлгілер де қолданылады.
Іске асырудағы негізгі түрлері
- диагностика технологиясы;
- жобалау және бағдарламаларды іске асыру;
- бейімделу және әлеуметтік ағарту/оңалту (реабилитация).
Әлеуметтік экспертиза: функциялары
Диагностика кезеңінде әлеуметтік экспертиза жүргізіледі. Бұл рөлді жағдайға қарай психиатр, заңгер, психолог немесе тәжірибелі әлеуметтік қызметкер атқара алады.
Диагностикалық функция
Клиенттің жағдайын анықтау, мәселенің мәнін нақтылау.
Ақпараттық бақылау
Клиент туралы қажетті деректерді жинақтау және тексеру.
Прогноздық функция
Клиенттің ықтимал өзгерістерін, болашақ жағдайын болжау.
Жобалаушылық функция
Шешім қабылдауға арналған ұсыныстар мен әрекет жоспарын әзірлеу.
Әлеуметтік жұмыс барысында инновациялар да енгізіледі. Соның бір мысалы — сенім телефоны сияқты жедел қолдау құралдары.
Әлеуметтік жұмыстың негізгі принциптері
Әлеуметтік жұмыстың принциптері — оның бастапқы негізін құрайтын, кәсіби әрекеттің ережесін айқындайтын жетекші идеялар жүйесі.
Гуманизм принципі
Адамды ең жоғары құндылық ретінде тануды талап етеді. Гуманизм (латын тілінен) — адамгершілік дегенді білдіреді. Қоғамдағы үдерістерге баға бергенде, адам игілігі алдыңғы орынға қойылады: адамдардың тұрмысы жақсарса — реформа нәтижелі; нашарласа — реформа қате жүргізілді деген тұжырым жасалады.
Альтруизм принципі
Өзімшілдікке қарсы ұстаным. «Альтруизм» ұғымы (латын тілінен) «басқа» деген мағынамен байланысты; ол моральдық принцип ретінде буддизм мен христиандық дәстүрде белгілі. XIX ғасырда О. Конт бұл ұстанымды «басқа адам үшін өмір сүру» идеясы ретінде түсіндірген. Әлеуметтік жұмыста альтруизм — адал, риясыз, жанкешті көмек көрсету.
Құпиялылық (конфиденциалдық) принципі
Клиенттің жеке құпиясын, айтқан сырын, денсаулық тарихын және өзге де сезімтал мәліметтерін бөгде адамдарға таратпай, сақтауды білдіреді.
Демократизм және толеранттылық принциптері
Кез келген адаммен дұрыс қарым-қатынас орнатуға, оның әрекеттеріне түсіністікпен қарап, шыдамдылық танытуға бағыттайды. Демократиялық әлеуметтік қызметкер клиенттің пікір айту және ойлау құқығын құрметтейді.
Адам құқықтары мен заңдылықты сақтау
Әлеуметтік жұмыстың іргелі қағидаларының бірі. Ол мемлекеттік саясатты білдіретін заңдарды қатаң сақтауды және клиенттің заңды құқықтарын қорғауды талап етеді.