Өмірдің мәні өмірдің өзінде
Адам мәселесі: философияның өзегі
Философиядағы орталық проблема — адам. Адам туралы ілімді көбіне «адам философиясы» немесе «философиялық антропология» деп атайды. Бұл мәселе философияның пайда болуынан бері үздіксіз қарастырылып келеді.
Ежелгі ойлар: адамгершілік, қайғы, бақыт
Бұдан шамамен 25 ғасыр бұрын Кун-фу-цзы (Конфуций) өз философиясында адамгершілік мәселесін өзек етті. Оның негізгі этикалық қағидасы: «Өзіңе тілемейтін нәрсені өзгеге жасама!»
Буддизм өмірдің қайғы-қасіретке толы екенін мойындай отырып, одан арылудың жолы бар екенін, көп нәрсе адамның өзіне байланысты екенін түсіндіреді.
Аристотель адамды «ажалды құдайдай» деп сипаттап, адамның биік мақсаты — бақыт екенін тұжырымдады. Бақыт пен жоғарғы игілік адамға тән және ол толық жетілуге ұмтылғанда, яғни белсенді өмір арқылы жүзеге асады. Жай ғана өмір сүру жеткіліксіз: өсімдік те тіршілік етеді, ал саналы белсенділік — адамға тән мақсат.
Материалдық игіліктің молдығы бақытты өздігінен тудыра алмайды, ал олардың мүлде болмауы бақыттың қадірін төмендетуі мүмкін.
Орта ғасыр, томизм және табиғи заңдылық
Ортағасырлық томизм ілімінде адам табиғаты тұрғысынан ізденудің дұрыстығы айтылады: еркек пен әйелдің одағы, бала өсіру мен тәрбиелеу — игілік, өйткені табиғат заңдылығы солай. Рационалды тіршілік иесі ретінде адамға қауымдастықта өмір сүру және ақиқатқа ұмтылу тән.
Ренессанс: адамның қадірі мен тағдырдан биік ізгілік
Қайта өрлеу дәуірінің (XV–XVII ғғ.) гуманистік қозғалысында ізгіліктің тағдырдан биік тұратыны айқын айтылады. Ренессанс адамы «табиғат кереметі» ретінде бағаланды.
«Адам өліп, шіріп кету үшін емес, өндіру үшін туады. Адам далбақтап бос жүру үшін емес, өзі қуана алатындай ұлы және даңқты істерге ұмтылу үшін, сондай-ақ жетілген қайырымдылығын пайдаланып, бақыт табу үшін туады. Жеңілгісі келмейтін адам жеңіске тез жетеді. Тағдыр тәлкегіне тек бағынуға дағдыланғандар ғана төзеді».
Ф. Бэкон, Р. Декарт, Б. Спиноза адам бақыты өз қолында деп санады. Б. Франклин адамды еңбек құралын жасайтын тіршілік иесі ретінде сипаттады. Гете: адамдық қасиет тек туа біткен ерекшелікпен емес, оның жасаған құндылықтарымен өлшенеді деді. Маркс бойынша: «Адам — барлық қоғамдық қатынастардың жиынтығы». Энгельс антропосоциогенезде шешуші рөл еңбек қызметіне тиесілі деп көрсетті: адамды еңбек жасады.
XX ғасыр: еркіндік, шектеулілік және бүлік
Экзистенциалист Ж.-П. Сартр адамды еркіндік иесі деп түсіндіріп, адамның шектеулілігі туралы түсінікке сынмен қарады: шектеулілік тек заттарға тән, ал адам өзін үнемі құрастыратын мүмкіндік ретінде ашық.
А. Камю адам тағдырға толық мойынсұнбайтынын, осыдан метафизикалық бүлік туатынын пайымдады.
Биологиялық және әлеуметтік бірлік
Адам — табиғилық пен қоғамдықтың бірлігі. Адамдар қоғамының хайуанаттар тобырынан айырмашылығы — оның биологиялықтан биік, әлеуметтік тұтастық құруында. Өндіріс — ойлы тіршіліктің негіздік белгілерінің бірі, ал ақыл-ой — Homo sapiens-тің басты жетістігі.
Адамның қалыптасуы (антропогенез) және қоғамның қалыптасуы (социогенез) ұзақ дәуірлерге созылды. Екі үдерістің бірлігі антропосоциогенез деп аталады; оның 3–3,5 миллион жылға жуық мерзімі «жазылған тарихтан» мың есе ұзақ.
Адамның биологиялық алғышарттары
- Тік жүру — қоршаған ортаны шолуға және әрекетті ұйымдастыруға мүмкіндік береді.
- Икемді саусақтары бар епті қол — еңбек пен құрал жасауға жол ашады.
- Үш өлшемді көру және кеңістікте бағдар — мақсатты әрекетті күшейтеді.
- Үлкен ми, күрделі жүйке жүйесі — алғырлық пен символдық ойлауға негіз.
- Дауыс аппаратының күрделілігі, көмей мен еріннің орналасуы — тілді дамытуға мүмкіндік.
Қазіргі адамға шамамен 90 мың жыл болды деген пікірлер бар. Биологиялық параметрлердің көрінуіне әлеуметтік процестер де әсер етеді. Мысалы, орташа өмір ұзақтығы ежелгі дәуірде 20–30 жас шамасында болса, ХХ ғасырдың соңына қарай дамыған елдерде 75–77 жасқа дейін өсті. КСРО-да 1985 жылы орташа өмір ұзақтығы шамамен 69 жас болды (ерлер — 63, әйелдер — 73).
Өмірдің ұзақ-қысқалығы өмір сапасына да тәуелді. Дегенмен адамды қалыптастыратын шешуші жағдай — еңбек, әрі ол әуел бастан ұжымдық, әлеуметтік сипатта болды. Еңбек белсенділігінің артуы адамның табиғи-биологиялық өзгерістеріне де айтарлықтай ықпал етеді.
Адам, мәдениет және шектен шығулар
Адам — үлкен тұтастықтың, яғни адамзаттың бөлшегі. Бірақ адамзат — адамдардың жай ғана жиынтығы емес; ол халықтар арасындағы экономикалық, ақпараттық, мәдени және саяси байланыстар нығайған сайын қалыптасатын тарихи қауымдастық.
Адамның мінез-құлқын реттейтін табиғаттан тыс жүйе — мәдениет.
Егер адамның биологиялық жағы абсолюттендірілсе, бұл биологизаторлық бағыттарға (дарвинизмді тұрпайыландыру, расизм) әкеледі; ал әлеуметтік жағы шектен тыс абсолюттендірілсе — социологизаторлық түсіндіру үстем болады. Дұрысы — екі жақтың диалектикалық бірлігі.
Индивид, даралық, тұлға
Индивид — адам тегінің жеке өкілі; физиологиялық және психологиялық ерекшеліктері жағынан қайталанбас нақты адам.
Адамның бірегейлігі даралық ұғымымен сипатталады; бұл сөзге «жарқын», «қайталанбас» деген анықтамалар сәйкес келеді.
Жеке тұлға проблемасын персонализм ілімі (persona — тұлға) зерттейді. Өз мінез-құлқының себептерін түсініп, өзін қатаң бақылауға алып, бірегей өмірлік мұраттарына бағындыра алатын индивид — тұлға.
Тұлғаның өзегі — еркіндік
Тұлға үшін еркіндік — өмір сүру мен дамудың ең қажетті шарты. Гегельдің сөзімен айтқанда: «Еркіндік — танылған қажеттілік». Еркіндік болмаса, жауапкершілік те толық мағынада орнықпайды.
Тұлғаның мәндік сипаттары өзін-өзі тану, ерік-жігер, мінез, адамгершілік кемелдік, дүниетаным, құқықтар мен міндеттерді ұғыну, әлеуметтік белсенділік арқылы ашылады.
Социализация — индивидтің әлеуметтік рөлдерді және мәдени жүйелерді игеруі. Өзін-өзі жүзеге асыру (қазақша ұғымға жақын — «Адам болу») тек қоғамға ғана емес, көп жағдайда тұлғаның өзіне де байланысты: өзін тәрбиелеу, әрекетіне жауап беру, күшін шынайы бағалау, қажет кезде тәуекелге бару маңызды.
Қазіргі нарықтық экономика жағдайында батыл тәжірибеге бара алатын, өз ақылына және тапқырлығына сенетін, таңдау жасай білетін, еңбектеніп табысқа жете алатын әлеуметтік типке сұраныс жоғары.
Өмірдің мақсаты мен мәні
Өмірдің мәні мен мақсатын біржақты анықтау қиын. Эпикурлықтар өмірдің мәнін қажеттіліктерді қанағаттандыру, биологиялық және рухани тіршілікті қамтамасыз ету, қуану деп түсіндірді. Бұл бағыт адамның өмірін бағалауға шақырады, бірақ кейде рухани-адамгершілік өлшемдер екінші қатарға сырғуы мүмкін.
Ортағасырлық теоцентризм жер бетіндегі табиғи қуанышты жоғары бағаламай, оны кейде күнә ретінде қарастырды. Ал Қайта өрлеу дәуірі теоцентризмге қарсы антропоцентризмді ұсынды: өмірдің мәні мен мақсаты жердегі дүниені рационалды тану арқылы бақыт пен шаттыққа жету мүмкіндігі деп түсіндірілді.
Ренессанс гуманизмі индивидуализммен қатар жүрді: индивидуалист үшін өмірдің мақсаты — тіршіліктің өзінде, демек мәні — рақаттың барлығын көру. Алайда эгоцентризм анархизм мен нигилизмге жетелеуі ықтимал.
Гетенің ойы: ұмтылу — іс, еңбек
Гете «Фаустта» басты кейіпкері арқылы «ұмтылу — іс, еңбек» қағидасын алға тартып, адамның тек өзі үшін емес, өзгелер үшін, бостандық пен халық игілігі жолында өмір сүру қажеттігін көрсетеді.
Өмірдің мәні белгілі бір тұрғыда өмірдің өзінде: адам өмірі өздігінен құнды. Өмірді бағалап, сүйіп, оны өзің үшін ғана емес, өзгелер үшін де жақсартуға ұмтылу қажет. Ғұмыр туралы мәнді сөз — өз өміріңмен бірге өзгенің өмірін де құрметтегенде басталады.
Адамның әлеуметтік мәні әркімнің қабілетін жан-жақты дамытып, мүмкіндігін жүзеге асырып, қоғамдық процеске және мәдениетке жеке үлес қосуын талап етеді.
Біздің қоғамда «ақиқат жолымен» өмір сүруге ұмтылатын адамдар саны артып келе жатқандай көрінеді. Әділетпен өмір сүріп жүргенін сезіну — адам үшін үлкен құндылық. Адам жеке тұлға ретінде өз істері арқылы танылып, «ақиқат жолында» өмір сүрген және әрекет еткен адам ретінде халық жадында сақталады.
Әрине, әр адам өз өмірінің мәні мен мақсатын өзі айқындайды; бұл түсінік өмір кезеңдеріне қарай өзгеруі мүмкін.
Адам құқы және лайықты өмір деңгейі
Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 25-бабында әрбір адамның өзінің және отбасының денсаулығына қажетті өмір деңгейіне құқы бар екені айтылады: азық-түлік, киім, баспана, медициналық көмек және қажетті әлеуметтік қызметтер. Сондай-ақ жұмыссыздық, ауру, мүгедектік, жесірлік, кәрілік сияқты өз еркінен тыс жағдайларда әлеуметтік қамсыздандыру құқы көрсетілген.
(«Известия», 1989, 9 желтоқсан)
Адам — дүниеге ашық тіршілік иесі
Сонымен, адам бір жағынан табиғаттың бөлігі, екінші жағынан әлеуметтік тіршілік иесі, нақты қоғамның мүшесі. «Тұлға» түсінігі адам бойындағы әлеуметтік мәнділікті — оның қоғамдық мәнін білдіреді.
Осы тұрғыдан Софоклдың: «Дүниеде таңқаларлық нәрсе көп, ал олардың ең ғажабы — Адам» деген тұжырымымен келісуге болады.
Мағжан Жұмабаев: өркениеттік сұхбат, ізгілік және еркін ой
Жер бетіндегі адамзат қауымы біртұтас болғанымен, діни сенім, діл, дүниетаным, ойлау машығы сан алуан. Әрбір ұлт жаһандану ағынында жұтылып кетпей, өзіндік ерекшелігін сақтауға ұмтылады. Бұл үдерісте ықпалды мемлекеттер әлемге әлеуметтік құрылым туралы өз түсінігін таңуға бейім. Мұндай қысымға жауап іздеген кейбір топтар күрестің ұшқары түрлері — жанкештілік пен терроризмді таңдауы мүмкін. Бұл жол — ақталмайтын жол.
Қазақ ақыны Мағжан Жұмабаев бір ғасыр бұрын-ақ басты қару Батысты Шығыстың мейірімі мен руханилық нұрына бөлеу деп пайымдаған. Бүгінгі тәуелсіз Қазақстан Батыс пен Шығыс арасында өркениеттік сұхбат арқылы рухани келісім мен татулық орнатудың маңызды алаңына айналып келеді.
Қайшылықтың түбі — жеке адам
Мағжан әлемдегі дау-жанжал мен қайшылықтардың түп тамыры жеке адамда, оның бойындағы ізгілік пен зұлымдық арақатынасында жатыр деген қорытындыға келеді. Ол «ізгілікке ұмтылу, жауыздықтан безу адамның жаратылысында бар» деп есептейді.
Ақын үшін махаббат пен ізгілік мазмұны жақын: сүю — ізгілікке ұмтылуды және қара ниеттен аулақ болуды білдіреді. Бақытты өмір адам мен қоғамның, ұлт пен адамзаттың бірлігін қалайды. Адам бақыты — анаға, жақынға, Отанға сүйіспеншілікпен, сондай-ақ ұлт пен адамзаттың жай-күйімен байланысады.
Еркіндік және жауапкершілік
Ой еркіндігі — Мағжан дүниетанымының негізгі принциптерінің бірі. Еркіндік адамның өз ойы мен ісі үшін жауапты екенін білдіреді. Жауапкершілік сезімі адамдармен бірге өмір сүру қажеттілігінен туады; ақыл мен ой тереңдеген сайын жауапкершілік те артады.
Үйлесім, қиял және таным
Мағжан әлемді «адам мен адам», «адам мен қоғам», «адам мен табиғат» арасындағы үйлесім арқылы бейнелейді. Ол адамның жандүниесіне қажет қасиеттердің бірі — қиял екенін айтады және қиялдың қалыптасуына ықпал ететін негізгі орта — қоршаған әлеуметтік-мәдени әлем деп таниды. Қиял халық мүддесімен ұштасқанда, адамды жақсылық пен ізгілікке жетелейді.
Ақын «таным» ұғымын сұлулықты сезіну, түстерден рақат алу, табиғат құбылыстарының сырын ұғыну, дыбыстардың алуан түрлілігінен әсер алу сияқты күрделі үдеріс ретінде қарастырады. Сұлулықты сезіну өмірге қызығушылықты арттырып, адамның жамандықтан жиренуіне көмектеседі.
«Сұлулық сезімдері адамның дұрыс, сұлу, ләззат іздеуіне, сұлу нәрсені сүюіне, көріксіз нәрседен жиренуіне, тіпті жақсылыққа ұмтылып, жауыздықтан тыйылуына көп көмек көрсетеді».
Жан туралы түсінік
Мағжанның философиялық көзқарасында жан — әлемді тануға бейім, адамның ерік күшін жинақтайтын, әсемдік пен үйлесімнен ләззат алатын бастау. Жан жамандыққа жиіркенішпен қарап, жақсылыққа талпынады.
«Адамзат дене һәм жан аталған екі бөлімнен тұрады, бұл екі бөлімнің соңғысы, яғни жан, адамзат үшін аса қадірлі болады, дұрысын айтқанда, адамға шын мағынасымен адам деген атты осы жанға береді».
Өмір мен өлім: мәңгілік тақырып
Өмірдің мәні мен өлім мәселесі — философиядағы мәңгілік тақырып. Қазақ дүниетанымында бұл мәселе терең зерделенген: Қорқыт ата туралы аңыздың өзі — өлімді өнер күшімен «кідірту» идеясының ерекше көрінісі.
Қазақ «өзекті жанға бір өлім» деп қысқа тұжырымдайды. Мағжан өлімді жер бетіндегі ғұмырдың аяқталуы ғана емес, мәңгілік мекеніне аттану деп бағалайды. Шығыс философиясында «бір өлім» туралы ойлану адамды имандылыққа, ізгілікке бұратын өлшем ретінде қарастырылады: өлім жайын ойлаған жан сатқындық пен арамдықтан тыйылып, бұл өмірді мәнді өткізуге ұмтылады.
Рухани мұраның өміршеңдігі
Кеңестік кезеңде Мағжан есімін халық жадынан өшіруге ұмтылыс болғанымен, оның жырлары уақыт сынынан өтті. Ол өзі армандаған тәуелсіз ел азаматтарына рухани азыққа айналды. Шынайы поэзияның қадірі уақыт өткен сайын айқындала түседі; Мағжан мұрасының да тарихи салмағы осылайша тереңдей береді.
«Жібердің басқа жұртқа жолбасшылар, Әр жұрттың жолбасшымен көзі ашылар. Не елші, не жол сілтер кітабы жоқ, Алашқа әлде жазғаны бар да шығар?»
Бүгінгі жаһандану жағдайында Мағжан поэзиясындағы адам құқы мен бостандығы, ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтар, ой еркіндігі, имандылық, әлеуметтік таным, поэзия мен философияның арақатынасы сияқты мәселелер жүйелі әрі терең дүниетанымдық зерттеуді қажет етеді.