Одан кейінгі мәртебесі бойынша - заңдар, Қазақстан Республикасының басқарудағы құқықтық реттеудің маңызды нысаны
Қазақстан Республикасындағы құқықтық реттеудің түп негізі
Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік басқарудағы құқықтық реттеудің негізгі тірегі әрі ең жоғары заңдық күші бар нормативтік-құқықтық акт — Ата заң (Конституция). Конституция — еліміздегі қоғамдық қатынастар жүйесінің құрылымын айқындайтын, қоғам тұтастығы мен құндылықтық негізін белгілейтін және мемлекеттің дамуына бағыт беретін ең басты мемлекеттік заң.
Негізгі қағида: мемлекеттік басқарудың құқықтық іргетасы Конституциядан басталады, ал одан төмен деңгейдегі барлық актілер соған сәйкес келуге міндетті.
Заңдар: Конституциядан кейінгі басты реттеуші нысан
Конституциядан кейінгі мәртебесі бойынша маңызды құқықтық нысан — заңдар. Заң — мемлекеттің еркі мен қоғамдық өмірдің негізгі мәселелерін реттейтін, Конституциядан кейінгі жоғары заңдық күші бар және ерекше тәртіппен қабылданатын нормативтік-құқықтық акт.
Заңдардың мазмұны мен мағынасы олардың материалдық белгілерімен, құқықтық реттеудің ерекшеліктерімен, заңдық теңдігімен және ең алдымен құқық шығармашылығының арнайы рәсімімен сипатталады. Заң шығарушылық нысанның қоғамдағы орны мемлекеттің күрделі әрі пәрменді құралдар жүйесі арқылы қамтамасыз етіледі.
Заңға тәуелді нормативтік-құқықтық актілер (заң асты нормалар)
Мемлекеттік басқаруда құқықтық реттеудің тағы бір маңызды түрі — заңға тәуелді нормативтік-құқықтық актілер. Олар Конституция мен заңдарға негізделеді және оларға қайшы келмеуге тиіс. Мұндай актілер құзыретті органдар қабылдайтын заңдық-нормативтік құжаттар арқылы көрініс табады.
Жалпы мемлекеттік актілер
Ең маңыздысы — Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулылары мен өкімдері. Олар басқару қызметін ұйымдастыру ережелерін және тиісті құқықтық мәртебені айқындайды.
Ведомстволық және жергілікті актілер
Жергілікті мемлекеттік билік пен басқару органдары шығаратын нормативтік актілер. Бұған облыс, қала, аудан деңгейіндегі жарғылар және өзге де актілер жатады.
Локальді (ішкі ұйымдық) актілер
Ішкі басқарушылық тәртіпті қамтамасыз ету үшін мемлекеттік және жергілікті органдар қабылдайтын құжаттар: ережелер, регламенттер, лауазымдық нұсқаулықтар және басқа да ішкі актілер.
Мемлекеттік биліктің тармақтары және құқықтық реттеудің жүзеге асуы
Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік биліктің үш тармағы
- Заң шығарушы билік — Парламент
- Атқарушы билік — Үкімет
- Сот билігі
Мемлекеттік басқару осы тармақтар арқылы жүзеге асырылады, ал құқықтық реттеу — басқарудың өзегін құрайтын негізгі тетік. Іс жүзінде мемлекеттік басқаруды ұйымдастыруда негізгі рөлді атқарушы билік — Үкімет атқарады: ол құқықтық реттеуге қажетті заң жобаларын және нормативтік-құқықтық актілерді әзірлейді.
Парламенттің рөлі
Парламент заң жобалары мен нормативтік бастамалардың қабылдануға лайықтылығын бағалап, оларды қабылдайды немесе кері қайтарады. Қабылданбаған жағдайда жобаны атқарушы билікке қайта жіберуге құқылы.
Президенттің рөлі
Парламент қабылдаған актілер Президентке бекітуге ұсынылады. Егер жоба талаптарға сәйкес келмесе, Президент оны Парламенттің қайта қарауына жіберуге құқылы. Бекітілгеннен кейін заң жобасы заң ретінде күшіне енеді.
Әкімшілік-құқықтық реттеу: “билік–бағыну” табиғаты
Қабылданған нормалардың едәуір бөлігі императивтік (бұйрықтық) сипатта болады. Бұл мемлекеттік басқару қатынастарының табиғатымен байланысты: олар мәні бойынша биліктік қатынастар, яғни “билік–бағыну” қағидатына негізделген қатынастар.
Нұсқамалардың міндеттілігі
Өкім түріндегі нормалар мемлекеттік ерікті білдіреді және басқарушылық қатынастарға қатысушыларды белгілі бір әрекеттерді жасауға немесе құқыққа сай мінез-құлықты ұстануға міндеттейді. Атқарушы билік органдары өз міндеттері мен функцияларын жүзеге асыру үшін қабылдайтын нормативтік-құқықтық актілер де осы талаптарды күшейтеді.
Құқыққа сай әрекеттерді жасауға мемлекеттік органдар заңның немесе тиісті заңға тәуелді актінің негізінде құқылы, алайда олар өз құзыреті шегінде және белгіленген рәсімдерді сақтай отырып әрекет етуге міндетті.
Әкімшілік құқық нормаларымен реттелетін қоғамдық қатынастар, әдетте, қатысушылардың теңдігін емес, керісінше ұйымдастырушылық бағыныстылықты көздейді: басқарушы ерік атқарушы билік органынан туындайды және басқа қатысушылар үшін міндетті болады.
Конституция, Президент пен Үкімет актілері және әкімшілік құқықтың орны
Қазақстан Республикасында мемлекеттік басқаруды құқықтық реттеуді Конституция, сондай-ақ Президент пен Үкіметтің құқықтық актілері қамтамасыз етеді. Жалпы алғанда, құқықтық реттеудің практикалық іске асуы көбіне әкімшілік құқық арқылы жүзеге асады.
Әкімшілік құқықтың сипаттамасы
Әкімшілік құқық — Қазақстан Республикасының құқық жүйесіндегі ең ауқымды әрі күрделі салалардың бірі. Ол мемлекеттік аппараттың тәртіпті, бірізді жұмыс істеуін қамтамасыз ететін маңызды құқықтық тәсілдер жиынтығын қамтиды.
Мемлекеттік басқаруды жетілдіру, тиімділігін арттыру, сондай-ақ мемлекеттік органдардың өз шешімдері үшін азаматтар алдындағы жауапкершілігін күшейту мәселелерінде әкімшілік құқық елеулі рөл атқарады. Оның көмегімен мемлекеттік басқару саласында Қазақстан Республикасының заңдарының орындалуы қамтамасыз етіледі.
Сонымен қатар әкімшілік құқық азаматтардың мемлекетті басқаруға қатысуының құқықтық және ұйымдық нысандарын бекітеді, өкілетті органдар мен лауазымды тұлғаларға да, қатардағы азаматтарға да міндетті жүріс-тұрыс қағидаларын белгілейді. Осы арқылы құқықтық мемлекет құру міндеті жүзеге асырылып, қатысушылардың құқықтық мәдениеті қалыптасады.
Әкімшілік-құқықтық нормаларды қолдану: дара актілердің маңызы
Әкімшілік-құқықтық нормаларды қолдану оларды жай ғана атқарудан ерекшеленеді: қолдануды атқарушы билік органдары (лауазымды тұлғалар) жүзеге асырады және бұл материалдық немесе процессуалдық нормаларға сүйенген дара құқықтық актілерді шығарудан нақты көрініс табады.
Мысал
Президенттің нақты бір адамды министр лауазымына тағайындау туралы жарлығы — Конституцияның 44-бабы 3-тармағын қолданудың үлгісі.
Қорытындылай келе, атқарушы билік аясындағы қоғамдық қатынастарды реттейтін нормалардың жиынтығы ретінде әкімшілік құқық өзіне тән тәсілдер мен құралдар арқылы қолданыстағы заңнаманың орындалуын, сондай-ақ мемлекеттік басқару қатысушыларының құқықтары мен заңды мүдделерінің қорғалуын қамтамасыз етеді.