Қазақша рефераттар

Банктердің кредиттік тәуекелді қабылдауы

Бүгінде несие портфелі — банктің несиелік саясатының сапасын бағалауға және есепті кезеңдегі несиелік қызмет нәтижелерін болжауға мүмкіндік беретін негізгі критерий. Несие портфелінің сапасын жүйелі талдау мен бағалау банк менеджерлеріне несиелік операцияларды тиімді басқаруға, тәуекелді төмендетуге және табыстылықты арттыруға көмектеседі.

Несие портфелін қалыптастыру нақты мақсаттар белгіленіп, несиелік саясаттың стратегиясы әзірленіп, сол стратегия шеңберінде сыртқы орта шарттары, нарық конъюнктурасы және банктің ішкі мүмкіндіктері ескерілген жағдайда ғана нәтижелі болады.

Ұтымды несие портфелі: мәні және маңызы

Ұтымды несие портфелін қалыптастыру — қаржы ресурстарын орналастырудың негізгі бағыттарының бірі әрі кез келген коммерциялық банк үшін ең маңызды мәселе. Ұтымды несие портфелі деп несие ресурстарын жинақтау мен үлестіру банктегі қолда бар несие қорларының көлемі мен мерзімдік құрылымына сәйкес келген жағдайдағы портфель түсініледі.

Мұндай жағдайда портфельдің табыстылығы барынша жоғары, ал тәуекелі барынша төмен деңгейге жақындайды. Демек, ұтымды портфель — банк қызметінің стратегиялық тұрақтылығының өзегі.

Ұтымды несие портфелін қалыптастырудың 5 кезеңі

  1. 1-кезең

    Сұраныс пен ұсыныс факторларын талдау

    Талдау банк қызмет ететін аймақтық нарықтарды ескере отырып, талдамалық бөлімшелер арқылы жүргізіледі. Бұл жұмыс тұрақты түрде орындалуы тиіс: ол нарық конъюнктурасының өзгерісін дер кезінде байқауға, несие тәуекелін төмендетуге және несиелеудің табыстылығын арттыруға мүмкіндік береді.

    Несие операцияларына ықпал ететін факторлар ішкі және сыртқы болып бөлінеді. Оларды жүйелі талдау ең қауіпті операцияларды айқындап, тәуекелді төмендететін шараларды әзірлеуге көмектеседі.

  2. 2-кезең

    Банктің несие потенциалын қалыптастыру

    Бұл кезең банктің несие потенциалының құрылымын қаржыландыру көздері мен олардың мерзімділігі бойынша анықтаумен сипатталады. Несие потенциалы қысқамерзімді және ұзақмерзімді әлеуеттің қосындысы ретінде қарастырылады.

    Қысқамерзімді потенциал (1 жылға дейін)

    • Заңды тұлғалар қаражаты: есеп айырысу/ағымдағы шоттар, 1 жылға дейінгі депозиттер
    • Жеке тұлғалар қаражаты: талап етуге дейінгі салымдар, 1 жылға дейінгі депозиттер
    • Коммерциялық емес ұйымдар қаражаты: шот қалдықтары, қысқа депозиттер
    • Банкаралық қарыздар және корреспонденттік шоттардағы қаражат
    • Қысқа мерзімді бағалы қағаздар арқылы тартылған қаражат

    Ұзақмерзімді потенциал (1 жылдан жоғары)

    Құрамы қысқамерзімді әлеуетке ұқсас (заңды және жеке тұлғалар депозиттері, коммерциялық емес ұйымдар қаражаты, банкаралық қаржыландыру, бағалы қағаздар), алайда пассивтер ұзақ мерзімдік сипатқа ие болады.

    Қысқа және ұзақ мерзімдер бойынша талдау банкке өтімділікті бұзбай әртүрлі несие өнімдерін дамыту мүмкіндігін бағалауға көмектеседі.

  3. 3-кезең

    Несиелік потенциал мен портфель теңгерімділігін талдау

    Қазақстандық банктерде қысқамерзімді және ұзақмерзімді несие потенциалының жетіспеушілігі жиі байқалады. Теңгерімсіздік туындаған кезде банк қажетті қаржыландыру көздерін табуға тиіс.

    Потенциал жеткіліксіз болса

    Ұзақмерзімді ресурс тапшы болып, оны толықтыру мүмкіндігі болмаған жағдайда банк қысқамерзімді ресурстарды ұзақмерзімді несиеге айналдыруға мәжбүр болады. Бұл шешім өтімділік тәуекелін күшейтіп, актив-пассив теңгерімін күрделендіреді.

    Потенциал артық болса

    Несиелік потенциал портфельден жоғары болғанда банк ресурстарды қайта бөліп, басқа белсенді операцияларға бағыттай алады: бағалы қағаздар, валюталық операциялар және өзге де құралдар.

  4. 4-кезең

    Берілген несиелерді әртүрлі белгілер бойынша талдау

    Бұл кезеңде несиелер портфельдің құрылымын ашатын негізгі сипаттамалар бойынша жіктеліп, талданады. Талдау нәтижелері банк тәуекелдерінің шоғырлануын көруге және портфельді әртараптандыру шараларын нақтылауға мүмкіндік береді.

    Талдау белгілерінің үлгілері

    Өтеу мерзімі Қарыз алушы санаты Қамтамасыз ету сипаты Несие нысаны Табыстылық Тәуекел деңгейі
  5. 5-кезең

    Тиімділік пен сапаны бағалау, жетілдіру шараларын әзірлеу

    Соңғы кезеңде несие операцияларының банктегі рөлі, несие потенциалын пайдалану тиімділігі, пайыздық мөлшерлемелер деңгейі, несиелік табыс көлемі, пайыздық маржа және мерзімі өткен қарыздар талданады. Осы талдау несие операцияларының шынайы тәуекелін айқындауға мүмкіндік береді.

    Осы қадамдардың жиынтығы коммерциялық банктің ұтымды несие портфелін қалыптастыруға негіз болады. Портфельді жетілдіру кезінде несие тәуекелін бағалау мен оны төмендету әдістеріне басымдық берілуі тиіс.

Портфель сапасын жақсарту: үздіксіз цикл

Несие портфелін басқару — жағдайларға қарай үнемі қайталанып, жаңарып отыратын циклдік әрі үздіксіз процесс. Тәуекелді төмендету үшін, ең алдымен, банктің несие портфеліне талдау жасалып, оның сапасына баға беріледі. Одан кейін алынған деректер негізінде сапаны жақсартатын шаралар жүйесі құрылады, соңында енгізілген шешімдердің тиімділігі қайта талдау арқылы тексеріледі.

Іс-қимыл логикасы

  1. Талдау → сапаны бағалау
  2. Жетілдіру шараларын әзірлеу
  3. Нәтижені өлшеу және қайта талдау

2011 жылғы 3-тоқсан: банктердің тәуекелді қабылдауы және портфель сапасы

2011 жылғы 3-тоқсан қорытындылары банктердің кредиттік тәуекелді қабылдау дәрежесінің біртіндеп азайғанын көрсетеді. Екінші тоқсанмен салыстырғанда валюта тәуекеліне сезімталдық біршама өсті: бұл Еуроаймақ пен АҚШ-тағы мәселелердің күшеюіне байланысты сыртқы тәуекелдердің артуымен түсіндіріледі.

Негізгі акцент — кредиттік тәуекел

Банктер үшін негізгі тәуекел түрі кредиттік тәуекел болып қала берді. Оның маңыздылығы несие портфелінің сапасының әлі де төмен деңгейде сақталуымен байланысты. 3-тоқсанда көрсеткіш айтарлықтай өзгермеді: респондент банктердің 16%-ы кредиттік тәуекелдің артқанын, 14%-ы төмендегенін хабарлады. 4-тоқсанда 22% банктер тәуекелдің өсуін, 14% — төмендеуін күтті.

Ескерту: бастапқы мәтінде «9-диаграмма» аталғанымен, диаграмманың өзі берілмеген.

Жақсарту күтулері

Алдағы 3 айда респонденттердің 22%-ы портфель сапасы жақсарады деп күтті, 62%-ы өзгеріс болмайды деп болжамдады. Корпоративтік және бөлшек сегменттерде тиісінше 18% және 26% жақсаруды күтті.

Операциялық факторлар

Қайта құрылымдау мен проблемалық кредиттер бойынша кепіл мүлкін өндіріп алу операцияларының баяулауы байқалды. Сапаны жақсартудың маңызды факторлары ретінде жеңілдікпен салық салу тетіктері мен проблемалық активтер қорын іске қосу мәселелерін жедел шешу аталды.

Қорландыру және ресурстарды орналастыру үрдістері

Нарықтағы құбылмалылық жағдайында банктер тәуекелі төмен құралдарға — мемлекеттік бағалы қағаздарға және өтімділігі жоғары энергетикалық компаниялардың бағалы қағаздарына инвестицияны арттыруға бейім болды. Негізгі қорландыру көздері ретінде заңды және жеке тұлғалардың депозиттері, жұмыс істейтін акционерлердің (бас банктердің) капиталға инвестициялары және алынған кірісті қайта инвестициялау аталды.

Сыртқы міндеттемелерді өтеу көздері (орташа)

  • Ішкі міндеттемелер есебінен 58%
  • Резидент еместер алдындағы міндеттемелерді қайта қаржыландыру 24%
  • Резиденттерге активтер мен талаптарды қысқарту 18%

Кейінгі 12 айға (2011 қазан — 2012 қазан) болжам бойынша банктер сыртқы міндеттемелердің бір бөлігін ішкі міндеттемелермен ауыстыруды жоспарлады (47%). Халықаралық капитал нарықтарында қарызды қайта қаржыландырудың болжамды үлесі жоспарланған өтеулердің 27%-ын құрады. Қорландыру құны оңтайлы деңгейге жеткен жағдайда сыртқы қаржыландыру қайта қарастырылатыны атап өтілді.

Несиелік саясат және портфель сапасын бағалау бойынша ұсынылатын қадамдар

Несиелік саясат — банктің несиелендіру шеңберіндегі стратегиясы мен тактикасын айқындайтын жүйе. Ол несиелік процестің барлық кезеңдеріндегі жұмыс тәртібін белгілейді және тәуекелді басқарудың негізі ретінде қызмет етеді. Сондықтан қарызды қарастыру мен зерттеу кезеңінде тәуекелді бақылауға ерекше назар аудару қажет.

Портфельді қалыптастыру және басқарудың ықшам алгоритмі

  1. 1) Жеке қарыз сапасын бағалау критерийін таңдау.
  2. 2) Топтастырылған несиелер мен оларға сәйкес тәуекел коэффициенттерін анықтау.
  3. 3) Әр несиені тиісті топқа жіктеу.
  4. 4) Топтар қимасында портфель құрылымын айқындау.
  5. 5) Портфель сапасының жиынтық бағасын шығару.
  6. 6) Динамикада құрылым өзгерісіне әсер ететін факторларды анықтау және талдау.
  7. 7) Әр несие бойынша резервтер көлемін және портфель тәуекеліне арналған резервтік қор сомасын есептеу.
  8. 8) Портфель сапасын арттыру бойынша шаралар әзірлеу.

Банктің несие портфелінің сапасы оның рентабельді жұмысына және сенімді қаржылық серіктес ретіндегі беделіне шешуші ықпал етеді. Белсенді несиелік операциялар барысында өтімділік элементтері қалыптасады, ал ресурстарды дұрыс орналастыру және портфельді тиімді басқару банктің стратегиялық мақсаттарына жетуін қамтамасыз етеді.

Әдебиеттер

  1. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің 1999 жылғы 16 тамыздағы №276 қаулысы: «Екінші деңгейлі банктерді несиелендіру бойынша құжаттарды жүргізу ережелерін бекіту туралы».

  2. «Қазақстан Республикасындағы банктер және банктік қызмет туралы» Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 31 тамыздағы №2444 заңы.

  3. Блеутаева К. Б. Ақша және банктер. Оқу құралы. Екінші басылым, өңделіп толықтырылған. Алматы, 2007. 272 б.

  4. www.minfin

Авторлар туралы мәлімет

Магистрант: Абубакирова Г. М.
Ғылыми жетекші: э.ғ.д., профессор Әуелбаев С. Ш.
М. Х. Дулати атындағы ТарМУ, Қазақстан Республикасы, Тараз қаласы.