Барлық салық түсімі
Азық-түлік дағдарысынан кейінгі бұрылыс
1927–1928 жылдардың күзі мен қысындағы азық-түлік дағдарысы жаңа экономикалық саясат жағдайында ұсақ жеке меншікті ауыл шаруашылығынан жедел индустрияландыруға қажетті қаржыны рыноктық тауар алмасу арқылы алу мүмкін еместігін айқын көрсетті. Осыдан кейін Сталин бастаған партия басшылығы ауыл шаруашылығын біртіндеп ұжымдастыру бағытын мақұлдаған XV съезд шешімдерінен бас тартып, ұсақ шаруа қожалықтарын жоюға және қоғамдық меншікті қалыптастыруға кірісті.
1928 жылы астық дайындау науқаны кезіндегі күштеу мен әкімшіл-әміршіл тәсілдердің жалғасы ретінде Қазақстанда ірі байлардың мүлкін тәркілеу (конфискация) жүзеге асырылды. 1928–1929 жылдары колхоз құруды экономикалық ынталандыру әдістерімен (ауыл шаруашылығының материалдық-техникалық базасын нығайту, МТС — машина-трактор станцияларын құру, қарыз-несие беру жүйесі) қатар, қысым механизмдері де іске қосылды.
Қысымның негізгі арнасы: салық саясаты
Қысым шараларының маңызды бағыты салық саясаты арқылы жүргізілді. 1928–1935 жылдары жеке шаруаларға салынатын салық түрлері көбейіп, ауыл шаруашылығы салығынан бөлек мынадай төлемдер енгізілді:
- Байға салынатын жеке салық (индивидуальное обложение).
- Өзіне-өзі салық салу (самообложение).
- Бірыңғай уақытша салық (единовременный налог).
Сонымен бірге егістік жер мен мал басын міндетті сақтандыру (окладное страхование) төлемдері, түрлі заемдер мен облигацияларды тарату да жеке қожалықтарға қысым жасау құралына айналып, ұжымдық шаруашылықтарға көшуге итермеледі.
Қазақстанның шикізат базасы ретіндегі орны және отырықшыландыру
Қазақстанның Одақтық индустрияландыру жоспарында шикізат базасы ретінде қарастырылуы орталық өндірістік аймақтарды астық, ет және техникалық дақылдармен қамтамасыз ету талабын күшейтті. Осыған байланысты дәстүрлі көшпелі шаруашылықты қысқа мерзімде отырықшыландыру жөнінде жоғарыдан волюнтаристік міндеттер жүктеліп, бұл үдеріс ұжымдастыру негізінде жүргізілуі тиіс болды.
1929 жылы Өлкелік партия комитетінің жергілікті органдарға жіберген нұсқауында үш мәселе — отырықшыландыру, ұжымдастыру және шаруашылық өнімділігін арттыру — басым бағыт ретінде белгіленді. Астық өнімін арттыру шаралары сырттан келушілерге жер бөлу саясатына ұштасып, бұл қазақ жерін алудың қосымша тетігіне айналды.
1928–1932 жылдардағы салық өзгерістері: механизм және салдар
Негізгі салық және оның өсу логикасы
Негізгі салық — ауыл шаруашылығы салығы — болғандықтан, өзге салық түрлері көп жағдайда осы негізгі салықтың белгілі бір пайыздық деңгейіне байланды. Сондықтан ауыл шаруашылығы салығының өсу механизмін түсіну шешуші мәнге ие.
1928 жылы қабылданған «Бірыңғай ауыл шаруашылығы салығы туралы Ереже» үдемелі-нормативтік тәртіпті енгізді: салық енді жан басына шаққандағы кіріске емес, шаруашылықтың жалпы кірісіне салынды.
Есептеу мысалы: отбасы кірісінің жаңа тәртіппен салықтануы
Бұрын жылдық кірісі 300 сом, 5 адамнан тұратын отбасы жан басына шаққандағы 60 сом кірістен салық төлейтін. Жаңа ережеге сәйкес жылдық жалпы кірістен отбасының әр мүшесіне 20 сомнан шегеріліп, қалған сомадан салық төмендегі сатылар бойынша алынды:
| Кіріс қалдығының бөлігі | Әр сомнан алынатын мөлшер |
|---|---|
| Алғашқы 25 сом | 4 тиын |
| 100 сомға дейін | 7 тиын |
| 150 сомға дейін | 10 тиын |
| 200 сомға дейін | 15 тиын |
Яғни мысалдағы отбасы үшін салық 200 сом кіріс қалдығына жаңа шарттар бойынша салынды.
Бай-кулактарға «жекелік принциптің» енгізілуі
1929 жылдан бастап бай-кулактарға арналған ауыл шаруашылығы салығына жекелік принцип енгізіліп, төмендегідей тәртіп бекітілді:
| Жылдық кіріс ауқымы | Әр сомға ставка |
|---|---|
| 500 сомға дейін | 20 тиын |
| 500–700 сом | 30 тиын |
| 700–1000 сом | 40 тиын |
Бұл шараларды іске асыруда Қазақстан өкіметі мен Өлкелік комитеттің ерекше белсенді болғанын атап өткен жөн: Одақ көлемінде ауқаттыларға қысым 1929–1930 жылдары күшейсе, Қазақстанда байларға «мақсатты» салық салу туралы шешім 1927 жылдың мамырында қабылданды. Бұл салықты ірі қараға шаққанда 50-ден аса малы барлар төлеуге тиіс еді.
Салықты өсірудің қосымша тетіктері
«Кіріс мөлшерін» әкімшілік жолмен көтеру
Салықты есептеудегі негізгі көрсеткіш — «кіріс мөлшері» — үнемі өсіріліп отырды. 1927–1928 жылдардағы орташа мөлшерлер (кей жерлерде төмен көрсетілуі қазақ шаруашылығының натуралды сипатын ескергендей әсер қалдырғанымен) 1930–1931 жылдары айтарлықтай көтерілді. Бұл тәсіл нақты шаруашылық деңгейін елемей, салықты көбейтудің тиімді құралына айналды: көрсеткіштер өсірілген сайын, есептік «жалпы кіріс» те автоматты түрде ұлғайды.
Кәсіпкерлік кірісті күштеп «қосу»
1928 жылдан бастап шаруашылықтың жалпы кірісі «кәсіпкерлік кірісті» қосу арқылы арттырылды. Алғашында қолөнер және өзге кәсіппен айналысатындардың табысы есепке алынған болса, 1930 жылдан бастап оған мыналар да енгізілді: көлік, ауыл шаруашылық машиналары мен құрал-сайманды жалға беру, қосымша жалдамалы еңбек, жерді арендаға беру, балық аулау және аңшылық табыстары.
Есепке қосудың үлгілік үлестері
- Ауыл шаруашылық машиналарын жалға беру, жерді арендаға беру, діни қызметтен түсетін кіріс — 100%.
- Қолөнер кәсібі — 40–60%.
- Жай құрал-сайманды жалға беру — 10–25%.
- Жалдамалы еңбек кірісі — 15%.
- Балық аулау кірісі — 30%.
Қазақтың тұйық, натуралды шаруашылығында мұндай кірістер жоқтың қасы еді. Дегенмен қазақ аудандарындағы ауыл шаруашылығы салығының 60–100%-і, аралас аудандарда 40–75%-і жергілікті бюджетте қалатындықтан, салық комиссиялары кәсіпкерлік кірісті анықтауда заңсыздықтарға баруға ынталанды.
Заңсыздықтар мен асыра сілтеулердің көріністері
Көптеген өңірлерде кәсіпкерлік кіріс «жасанды» түрде өсіріліп, салық ауыртпалығы күрт көтерілді. Мысалы, Орал губерниясы Бөкей уезі Теңіз ауданында (қазіргі Атырау облысы) бір қайығы бар шаруаның ауыл шаруашылығы салығы 50%-ке арттырылған. Сафонов селолық кеңесінде кәсіпкерлік кіріс 82 492 сомға, Өлеңті ауылдық кеңесінде 188 110 сомға жеткені көрсетілген — бұл жартылай натуралды шаруашылықтар үшін шектен тыс жоғары мөлшер еді.
Гурьев округіндегі Қызылқоға ауданында кәсіпкерлік кіріс 110%-ке өскен; малдан басқа кәсібі жоқ аймақта мұндай өсімнің «ойдан шығарылғанын» байқау қиын емес. Кей жерлерде ауыл шаруашылығы салығының бірнеше есе, тіпті аса жоғары пайызға өсуі балық аулаудан түсетін «кәсіпкерлік кірістің» шамадан тыс есептелуімен байланыстырылды.
Астықты аймақтарда егін жинау кезінде уақытша адам жалдағандар немесе шаруашылық қажеті үшін малын сатқандар да «саудагер» деп танылып, табысы кәсіпкерлік кіріске жатқызылды. Ал бай-кулакты анықтау белгілерін жергілікті органдардың еркін белгілеуі Қазақстандағы асыра сілтеулердің ауқымын кеңейтті.
Ұжымдастыруды «ынталандыру»: жеңілдіктер және теңсіздік
Жеке салық (байларға салынатын түр) ауқатты шаруашылықтарды тежеп, кедей және орташа шаруаларды ұжымдық негізде біріктіруге қызмет етуі тиіс болды. Сондықтан 1928–1930 жылдардағы ережелерде колхозға кірген шаруашылықтарға жеңілдіктер қарастырылды: салық кіріс көлеміне қарамастан әр сомына 4–5 тиыннан белгіленді. Мәселен, 300 сом кірісі бар колхозшы орташа шаруа 15 сом салық төлесе, бай-кулак шаруашылықтары бұдан бірнеше есе артық төлеуге тиіс болды.
Бірақ мақсат өзгерді
Егер қысым тек экономикалық тежелу арқылы жүрсе, бірнеше жылда ауқатты шаруашылықтардың бір бөлігі «орташаланып», ұжымдастыруды салыстырмалы түрде экономикалық әдістермен жүргізуге мүмкіндік болуы ықтимал еді. Алайда 1930 жылы «кулактарды тап ретінде жою» ұраны күштеуге жол ашты. Қазақстанда тәркілеуді ертерек бастаған Голощекин бұл бағытты қолдап, көшпелі қазақ шаруашылықтарын ұжымдық негізде отырықшыландыру науқанын күшейтті.
Бай-кулак шаруашылықтарын «көбейту» және қысымның кеңеюі
VII партия конференциясы құжаттарында 1928–1930 жылдары 53 900 бай-кулак шаруашылығынан 14 171 600 сом жеке салық алынғаны, оның ауыл шаруашылығы салығының 84,7%-ін құрағаны айтылады. Кейін жеке салықты бүкіл салық түсімінің 42,5%-іне жеткізу міндетінің қойылуы ауқатты шаруаларды жою қарқынының күшейгенін аңғартады.
1931 жылғы «Бірыңғай ауыл шаруашылығы салығы туралы Ережеде» қысым тетіктері одан әрі күшейді: бұрын бай-кулакты анықтау шарттары көрсетілсе, жаңа ережеде олар нақты жазылмай, анықтау жергілікті кеңестер мен салық комиссияларына тапсырылды. Соның салдарынан ауқатты орташа шаруалардың да бай-кулак ретінде танылып, жекелік салық төлеуі кеңейді.
Бұл саясаттың нәтижесінде қысым тек байларға ғана емес, орташа шаруалардың едәуір бөлігіне тарады. 1929–1931 жылдар аралығында шаруашылықтар саны 1 228 492-ден 1 119 171-ге дейін төмендеп, 109 321 шаруашылыққа (9,1%) азаюы — салықтық қысым мен репрессиялық шаралардың кең әлеуметтік қабатты қамтығанының бір белгісі.
1926–1933 жылдар: ауыл шаруашылығы салығының динамикасы
Төмендегі деректер ауыл шаруашылығы салығының ең жоғары деңгейі 1928–1929 және 1929–1930 жылдарға сәйкес келгенін, ал 1930 жылдың «ерекше тоқсанында» оның салық түсімдеріндегі үлесінің күрт артқанын көрсетеді.
| Жылдар | Жалпы түсімдер | Барлық салық түсімі | Салықтың түсімдегі үлесі (%) | Ауыл шаруашылығы салығы | Салық түсіміндегі үлесі (%) | Жалпы түсімдегі үлесі (%) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1926–1927 | 32 285,8 | 18 813,0 | 58,3 | 8 435,4 | 44,8 | 20,6 |
| 1927–1928 | 40 381,7 | 21 664,7 | 53,7 | 8 127,4 | 37,5 | 20,1 |
| 1928–1929 | 74 659,3 | 42 218,3 | 56,6 | 19 798,5 | 46,9 | 26,5 |
| 1929–1930 | 101 628,6 | 54 624,9 | 53,8 | 19 869,7 | 36,4 | 19,5 |
| 1930 (ерекше тоқсан) | 36 945,6 | 13 932,4 | 37,7 | 7 208,7 | 51,7 | 19,5 |
| 1931 | 136 588,3 | 65 302,0 | 47,8 | 14 296,5 | 21,9 | 10,5 |
| 1932 | 181 187,9 | 101 879,2 | 56,2 | 10 056,7 | 9,9 | 5,6 |
| 1933 | 217 105,9 | 154 823,1 | 71,4 | 12 389,6 | 8,0 | 5,7 |
Кесте деректері 1928–1930 жылдары салық ауыртпалығының бұрынғы кезеңдермен салыстырғанда шамамен 2,5 есеге артқанын көрсетеді. Бұл дәл сол уақытта жаппай ұжымдастыру, бай-кулактарды тап ретінде жою, отырықшыландыру және астық пен мал өнімдерін дайындаудың екпінді науқандарымен тұспа-тұс келді.
1932–1933: кедей және орташа шаруаларға қысымның күшеюі
1932 жылы негізгі ауыл шаруашылығы салығына да ірі өзгерістер енгізілді. Кедей жекеше шаруашылықтарға арналған салық салынбайтын минимумның (отбасы мүшелері көп болғанда 100–140 сом кірісі барларды салықтан босату) жойылуы олардың салығын күрт өсірді. Сонымен қатар 1928–1930 жылдары қолданылған тәртіптегі отбасы мүшелеріне қарай 20 сомнан шегеру де алып тасталды. Нәтижесінде көп балалы шаруашылықтардың есептік кірісі «өсті» де, салық ауыртпалығы күшейді.
1933 жылдан бастап жылдық кірісі 200 сомға дейінгі кедей шаруашылықтардың ауыл шаруашылығы салығы 15 сомға жетті (тіпті 100 сомға дейінгі кірісі барлар да осы топқа енгізілді). Ал ауыл шаруашылығы салығының жекелік түрінің төменгі шегі 350 сом болып белгіленіп, кірісі 1000 сомға дейінгі шаруашылықтарға салынды. Бұрын 500 сом кірісі бар бай-кулак 100 сом салық төлесе, енді 350 сом төлеуге мәжбүр болды — бұл 3,5 есе өсім, шаруашылықты толық күйзелтуге бағытталған тетік еді.
Өзіне-өзі салық салу: «еріктіден» міндеттіге дейін
Қазақ шаруашылықтарын тұралатып тастаған қысым құралдарының бірі — өзіне-өзі салық салу. Бұл салық 1927 жылғы 24 тамыздағы КСРО Халық Комиссарлар Кеңесі мен Орталық Атқару Комитетінің «Село тұрғындарының өзіне-өзі салық салуы туралы» қаулысына сәйкес енгізілді. Заң бойынша ол жергілікті мәдени-шаруашылық мұқтаждарын (мектеп, аурухана, жол салу) өтеуге арналған және міндетті емес еді: салу-салмау мәселесі тұрғындардың жалпы жиналысында шешілуге тиіс болатын. 1927 жылғы қаулыда ең жоғарғы шек ауыл шаруашылығы салығының 35%-і деп белгіленді.
Алайда Қазақстанда бұл төлем біртіндеп міндетті сипат алып, әсіресе байларға қысым жасау тетігіне айналды. Кей округтерде әкімшілік әдістер қолданылып, «салық жинау айлықтары» өткізілді. Жекелеген жерлерде өзіне-өзі салық ауыл шаруашылығы салығының 50%-іне жетіп, кей аймақтарда тіпті 100–150%-ке дейін көтерілгені көрсетілді.
1930–1931 жылдар: мөлшердің секірмелі өсуі
1930 жылғы қаулы өзіне-өзі салықтың шегін ауыл шаруашылығы салығының 50%-іне дейін көтерді. 1931 жылдан бастап бұл төлем кіріске байланыссыз, тұрақты негізде белгіленіп, колхозшылар әдетте ауыл шаруашылығы салығының 50–100%-ін, ал жеке шаруалар 150–200%-ін төлеуге тиіс болды. Кей жағдайларда кедей шаруаларға да дәл осындай үлгі қолданылып, асыра сілтеулер орын алды.
1928–1929 жылдары өзіне-өзі салық 91,1% орындалып, 4 240 800 сом жиналды. 1929–1930 жылдары бұл көрсеткіш шамамен екі есеге жуықтап, 8 336,8 мың сомға жетті. 1930–1931 жылдары 9 780,7 мың сом түсуі жеке шаруашылықтарға қысымның ерекше күшейгенін көрсетеді.
Қаржының жұмсалуы және басты сұрақ
1930–1931 жылдары өзіне-өзі салық жергілікті бюджет түсімдерінің құрамына ресми енгізілді. Бұл қаржы ағарту, дәрігерлік көмек, жол салу, ауылдарды көркейту сияқты маңызды істерге бағытталғаны айтылады. Мәселен, 1931 жылы өзіне-өзі салықтан түскен 9 334,2 мың сомның едәуір бөлігі бастауыш білім, медициналық қызмет, жол салу және ауыл шаруашылығы мұқтаждарына жұмсалған.
Дегенмен ең өзекті мәселе ашық қалды: отырықшыландыру сияқты орасан қаржыны талап ететін науқан жүріп жатқан тұста, салық қысымына түскен ауыл шаруашылықтары мұндай қаражатты қайдан табуы керек еді? Жалпы салықтық қысым мен тәркілеу отырықшыландырудың қаржылық ауыртпалығын ауыл мойнына арта түсті.