Меншікті капиталдың орташа шамасы
Кәсіпорынның табыстылығы: мәні және негізгі ұғымдар
Кәсіпорынның нарықтық экономика жағдайында қызмет етуінің экономикалық тиімділігі ең алдымен табыс табумен анықталады. Кәсіпорынның табыстылығы абсолюттік және салыстырмалы көрсеткіштер арқылы бағаланады.
Анықтама
Табыс — есепті кезеңде қаржының келуі, активтер құнының өсуі немесе пассивтердің азаюы нәтижесінде экономикалық пайданың ұлғаюы. Бұл өсім акционерлер салымдарының есебінен болатын капитал ұлғаюынан бөлек жағдайларды қамтиды.
Табыстылықтың абсолюттік көрсеткіштері
Нарықтық экономика жағдайында кәсіпорынның шаруашылық қызметінің негізгі және түпкі мақсаты — табыс алу. Сондықтан талдауда негізгі назар абсолюттік табыс көрсеткіштеріне аударылады.
1) Өнімді (жұмыс, қызмет) өткізуден алынатын табыс
Бұл көрсеткіш қаржы-шаруашылық қызмет нәтижелері туралы есепте қосымша құн салығы, акциздер және басқа да салықтар мен міндетті төлемдерді, сондай-ақ қайтарылған тауарлар құнын, сату және баға шегерімдерін алып тастау арқылы көрсетіледі. Осы бап негізгі қызметтен түсетін табысты сипаттайды.
- Табыс құрылымындағы ең үлкен үлес әдетте өнімдер мен тауарларды өткізуден түсетін табысқа тиесілі.
- Көлемге өндіріс деңгейі, өнім сапасы және басқа факторлар ықпал етеді.
- Қоймадағы өтпеген өнім қалдықтарының және сатып алушының жауапты сақталуындағы тиелген тауарлар көлемінің өзгерісі де әсер етеді: қорлар азайса — табыс өседі, қорлар өссе — табыс төмендейді.
Әдетте өткізуден түсетін табыс жоспарланған тауар өндірісіне және өтпеген бөліктің қалдықтарының өзгерісіне сәйкес қалыптасуы тиіс. Алайда кейде жоспардың төмендеуі ауыспалы тауарлы-материалдық қорлардың артуымен байланысты болады.
2) Жалпы табыс
Жалпы табыс өнімді өткізудің қаржылық нәтижесін көрсетеді және негізгі қызмет нәтижесінде өнімді өткізуден түскен табыс пен өткізілген өнімнің өндірістік өзіндік құны арасындағы айырма ретінде анықталады.
Негізгі фактор
Жалпы табысқа ең ықпалды факторлардың бірі — өндірістік өзіндік құн. Өзіндік құн төмендеген сайын жалпы табыс көлемі, әдетте, айтарлықтай өседі.
Көптеген кәсіпорындарда өзіндік құнды баптар бойынша талдайтын және оны төмендету жолдарын іздестіретін бөлімшелер жұмыс істейді. Тұрақты экономикалық жағдайда жалпы табысты өсірудің маңызды бағыты — әсіресе материалдық шығындар бөлігінде — өзіндік құнды төмендету.
Бұл шикізат үлесі жоғары салалардағы кәсіпорындар үшін ерекше маңызды: машина жасау және металл өңдеу, металлургия, мұнай-химия, тігін, тамақ өнеркәсібі және т.б.
Рентабельділікті талдаудың мақсаты мен міндеттері
Рентабельділік көрсеткіштерінің өсуіне кәсіпорынның өзі де, мемлекет те мүдделі. Сондықтан әр кәсіпорында рентабельділік көрсеткіштерін жүйелі түрде талдау қажет.
Талдау міндеттері
- рентабельділік жоспарының орындалуын бағалау;
- таза табыстың қалыптасу элементтерін зерттеу;
- табысқа әсер ететін факторларды анықтау және сандық бағалау;
- табысты бөлу бағыттарының пропорциялары мен тенденцияларын талдау;
- табыстың өсу резервтерін анықтау;
- кәсіпорын даму перспективаларын ескере отырып, табысты тиімді пайдалану бойынша ұсыныстар әзірлеу;
- рентабельділік коэффициенттерін және олардың деңгейіне ықпал ететін факторларды зерттеу.
Рентабельділік коэффициенттері кәсіпорынның қаржылық қызмет жүргізу, қаржыландыру көздерін ынталандыру және оларды тиімді пайдалану мүмкіндіктерін айқындайды. Олар салыстырмалы талдаудың және кәсіпорынның қаржылық жағдайын бағалаудың міндетті элементі, өйткені кәсіпорын рентабельділігін қалыптастыратын факторлық ортаны сипаттайды.
Рентабельділік талдауы не үшін қажет?
- басқару тиімділігін бағалау көрсеткіші ретінде;
- инвестиция үшін жеткілікті табыс алу қабілетін өлшейтін индикатор ретінде;
- рентабельділікті болжау әдісі ретінде;
- шешім қабылдау және бақылау құралы ретінде.
Негізгі 3 топ
- шығындардың өтемі;
- сатудың табыстылығы;
- капитал және оның бөліктерінің табыстылығы.
Негізгі рентабельділік коэффициенттері
1) Өткізілген өнімнің рентабельділігі (Рөнім)
Бұл көрсеткіш (шығындардың өтем коэффициенті) жалпы өнімнің, бұйым топтарының және жекелеген түрлердің табыстылығын сипаттайды. Әсіресе ассортименті кең кәсіпорындар үшін маңызды.
Формула
Рөнім = Таза табыс / Өнімді өткізуден түскен табыс
2) Сату көлемінің рентабельділігі (Рсату көлемі)
Сату табыстылығы деңгейіне өткізілген өнім құрылымы, өзіндік құн және сату бағаларының өзгерісі ықпал етеді.
Формула
Рсату көлемі = Жалпы табыс / Өнімді өткізуден түскен табыс
3) Авансталған капиталдың рентабельділігі (Равансталған капитал)
Кәсіпорынның инвестициялау үшін жеткілікті табыс алу мүмкіндігін көрсетеді және ұзақ мерзімді қаржылық тұрақтылықтың маңызды индикаторы болып саналады. Сондықтан ол инвесторлар мен ұзақ мерзімді кредиторлардың назарында болады.
Формула
Равансталған капитал = Таза табыс / Авансталған капиталдың орташа шамасы
4) Меншікті капиталдың рентабельділігі (Рменшікті капитал)
Акционерлік компания үшін бұл көрсеткіш салынған капиталдың табыстылығын бағалауда негізгі өлшемдердің бірі болып табылады және меншікті капиталды тиімді пайдалануды сипаттайды.
Формула
Рменшікті капитал = Таза табыс / Меншікті капиталдың орташа шамасы
5) Ағымдағы активтердің рентабельділігі (Рағымдағы активтер)
Бұл коэффициент кәсіпорын ағымдағы активтердің әрбір теңгесінен қанша табыс алатынын көрсетеді.
Формула
Рағымдағы активтер = Таза табыс / Ағымдағы активтердің орташа шамасы
Ескерту
Басқа ұқсас рентабельділік көрсеткіштері де осы логикамен есептеледі: алымда әрқашан таза табыс, бөлімде — талданатын көрсеткіштің орташа шамасы алынады.
Инвестициялар рентабельділігі (Ринвестициялар)
Ринвестициялар = Таза табыс / (Меншікті капиталдың орташа шамасы + Ұзақ мерзімді міндеттемелердің орташа шамасы)
Активтердің айналымдылығы және іскерлік белсенділік
Қаражаттың айналымда болу кезеңі едәуір дәрежеде кәсіпорынның ішкі жағдайына, ең алдымен активтерді басқару стратегиясының тиімділігіне байланысты. Баға саясаты, актив құрылымы және тауарлы-материалдық қорларды бағалау әдістемесі кәсіпорынның қаражат айналымының ұзақтығына әсер ету мүмкіндігін кеңейтеді немесе шектейді.
Дегенмен сыртқы факторлар да маңызды: елдегі экономикалық жағдай, инфляциялық процестер, жабдықтаушылар мен сатып алушылармен тұрақты шаруашылық байланыстардың әлсіздігі артық қор жинауға әкеліп, айналымды айтарлықтай баяулатуы мүмкін.
Іскерлік белсенділік коэффициенттері кәсіпорынның қаржылық жағдайын бағалауда ерекше орын алады, өйткені айналым жылдамдығы төлем қабілетіне тікелей әсер етеді. Сонымен қатар, басқа жағдайлар тең болғанда, айналым жылдамдығының өсуі өндірістік-техникалық әлеуеттің артқанын білдіреді.
1) Капиталдың жалпы айналымдылық коэффициенті
Жылына толық айналым саны мен өндірістің толық циклі қанша рет болатынын, сондай-ақ активтердің әрбір ақша бірлігі сатылған өнімнің қанша ақша бірлігін әкелетінін көрсетеді.
Формула
Ккап.айналым = Өнімді өткізуден түскен табыс / Авансталған капиталдың орташа шамасы
2) Меншікті капиталдың айналымдылық коэффициенті
Көрсеткішті әр қырынан түсіндіруге болады: коммерциялық тұрғыдан — сатудың жеткіліктілігін, қаржылық тұрғыдан — меншікті капиталдың айналым жылдамдығын, ал экономикалық тұрғыдан — меншік иелерінің салған қаражатының белсенділігін сипаттайды.
Формула
Кменшік.капит.айнал = Өнімді өткізуден түскен табыс / Меншікті капиталдың орташа шамасы
3) Ағымдағы активтердің (айналым капиталының) айналымдылығы
Зерттелген кезеңде барлық айналым қаражатының айналу санын көрсетеді. Ағымдағы активтердің айналым жылдамдығы өндірістік-шаруашылық қызметтің ұйымдастыру-техникалық деңгейін кешенді түрде сипаттайды.
Айналым санын арттыруға айналу уақыты мен өндіріс уақытының қысқаруы арқылы қол жеткізіледі. Өндіріс уақыты технологиялық процеске және қолданылған техниканың сипатына тәуелді; оны қысқарту үшін технологияны жетілдіру, еңбекті механикаландыру және автоматтандыру қажет.
Формула
Кағым.актив.айналым = Өнімді өткізуден түскен табыс / Ағымдағы активтердің орташа шамасы
4) Материалдық айналым қаражатының айналымдылығы
Кәсіпорын шығындары мен қорларының айналым санын көрсетеді, яғни олардың сатылу жылдамдығын сипаттайды. Көрсеткіш жоғары болған сайын, өтімділігі төмен баптарға соғұрлым аз қаражат байланып, қаржылық жағдай тұрақтанады және айналым капиталының құрылымы өтімдірек болады.
Формула
Кматер.айнал.қаражат = Сатылған өнімнің толық өзіндік құны / Өндірістік қорлардың орташа құны
5) Дебиторлық қарыздың айналымдылық коэффициенті
Дебиторлық қарыздың сапасы мен көлемін бағалауға мүмкіндік береді және кәсіпорын ұсынатын коммерциялық несиенің ұлғайғанын немесе азайғанын көрсетеді. Бұл коэффициентпен қатар дебиторлық қарыздың өтелу мерзімі де талданады.
Формула
Кдебит.қарыз.айналым = Өнімді өткізуден түскен табыс / Дебиторлық қарыздың орташа шамасы
Әртүрлі актив түрлерінің айналым жылдамдығы да әртүрлі, яғни ақша нысанына көшу қарқыны біркелкі емес. Сондықтан қаражаттың айналымда болу ұзақтығы ішкі және сыртқы факторлардың жиынтық ықпалымен қалыптасады.