Солтүстік өнеркәсіпті белдеу

Металлургия: шикізатқа тәуелділік және орналасудың өзгеруі

Қара металлургия кәсіпорындарының орналасуы ұзақ уақыт бойы шикізат көздеріне тәуелді болды. Аппалач алабының кокстелетін көмірі мен Ұлы көлдер маңындағы темір кені негізінде Чикаго, Кливленд, Питтсбург сияқты орталықтар қалыптасты.

Кейінгі жылдары шикізатты көршілес елдерден әкелу күшейіп, металлургия кәсіпорындарының бір бөлігі шығыстағы портты қалаларға — Балтимор мен Филадельфияға қарай ығыса бастады. Түсті металлургия, әдетте, кен орындарына жақын орналасады, алайда энергияны көп қажет ететін өндірістердің Колумбия және Теннеси өзендерінің энергетикалық кешендері негізінде дамуы да байқалады.

Автомобиль жасау: Детройт феномені

АҚШ-тың әлемдік нарықтағы орнын айқындайтын дәстүрлі салалардың бірі — автомобиль жасау. Елде 125 қалада автомобиль шығарылады, ал Детройт «автомобильдер астанасы» ретінде ерекше танылған.

1896 жылы Детройт маңындағы Дирборн қаласында Генри Форд өзінің автомобилін көпшілікке таныстырып, кейін конвейерлік өндірісті енгізу арқылы «Форд Моторс» компаниясының қалыптасуына жол ашты. Бүгінде бұл компания әлемдік ірі ұлтаралық концерндердің бірі. Автомобиль жасауда «Дженерал Моторс» пен «Крайслер» корпорациялары да маңызды орын алады.

Ғылымды көп қажет ететін салалар: авиация, ғарыш және электроника

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ-та ғылымды көп қажет ететін жаңа салалар қарқынды дамыды. Қазір ел авиациялық техника жасаудан дүниежүзінде бірінші орын алады; телекоммуникациялық жабдықтар мен микросұлбалар өндірісінде екінші, ал сандық бағдарламамен басқарылатын станоктар жасауда үшінші орынға ие.

Батыста Лос-Анджелес ғарыштық техника жасау мен электрониканың ірі орталығына айналды. Оңтүстікте Даллас пен Хьюстонда әуе-ғарыш өндірісі шоғырланған. Солтүстік-батыстағы Сиэтл қаласында 1916 жылы «Боинг» фирмасының алғашқы авиациялық зауыты ашылды; қазіргі кезде мұнда ұшақтармен қатар өзге де өндіріс түрлері дамыған. Электрондық техника жасау мегалополистердің барлығында кездеседі, жетекші компаниялар қатарында «IBM», «General Electric», «Hewlett-Packard» аталады.

Химия және мұнай-газ өңдеу

Мексика шығанағы маңындағы мұнай-газ алабы базасында мұнай және газ-химия өңдеуге маманданған аса ірі орталық қалыптасқан. Мұнда 200-ден астам кәсіпорын жұмыс істейді. Хьюстон қаласын «мұнай химиясының астанасы» деп те атайды, алайда өндірістің шоғырлануы қаланың экологиялық жағдайына кері әсер етеді.

АҚШ мұнай өнеркәсібінде «Exxon», «Texaco», «Chevron», «Amoco» сияқты компаниялардың үлесі жоғары. Бұл компаниялар Қазақстандағы мұнай ресурстарын барлау және өндіру жобаларына да белсенді қатысқан.

Тоқыма өнеркәсібі: Жаңа Англиядан Оңтүстікке көшу

Тоқыма өнеркәсібі ұзақ уақыт бойы Жаңа Англия штаттарында шоғырланды; әсіресе Бостон сапалы маталарымен белгілі болды. XX ғасырдың басында бұл сала шикізат көздеріне жақын әрі жұмыс күші салыстырмалы түрде арзан оңтүстік штаттарға қоныс аударды. Қазіргі кезде Атланта және оған жақын Гринвилл, Нашвилл қалалары маңызды орталықтар саналады.

Өсімдік шаруашылығы: «бидай», «жүгері», «мақта» белдеулері

Ұлы жазықтардың Монтана, Солтүстік Дакота, Оклахома, Канзас, Колорадо штаттары орналасқан бөлігінде XIX ғасырдан бастап бидай өсіріледі. Бұл аумақ АҚШ-тың басты астықты ауданы ретінде «бидай белдеуі» аталады. Мұнда бидаймен қатар арпа, сұлы, құмай (сорго), қант қызылшасы да өсіріледі. Жалпы алғанда, өсімдік шаруашылығының негізгі бағыты — дәнді дақылдар.

Ұлы жазықтардан шығысқа қарай орналасқан Орталық жазықтың климаты жұмсақ әрі жауын-шашын жеткілікті, сондықтан бұл өңір жүгері өсіруге өте қолайлы. Айова және оған көршілес аумақтарды қамтитын «жүгері белдеуінде» жүгерімен қатар темекі, картоп, соя, жеміс-жидек өсіріледі. Соя ақуызға бай болғандықтан, одан әртүрлі тағам өнімдері мен май өндіріледі және мал азығы ретінде кең пайдаланылады.

Мексика шығанағы жағалауындағы оңтүстік штаттар тарихи тұрғыдан мақта өсіруге маманданған, бұл аймақ «мақта белдеуін» құрайды. Мұнда мақта өңдеу кәсіпорындары да орналасқан. Сонымен қатар күріш, жержаңғақ, қант қамысы, жеміс-жидек, көкөніс өсіріледі, ал Флорида штатында цитрус жемістері кең таралған.

Батыста Жағалық жота мен Сьерра-Невада таулары арасындағы Үлкен Калифорния аңғары АҚШ-тың «жеміс-жидек себеті» саналады. Бұл өңір әлемде жиналатын лимонның жартысына жуығын, апельсиннің үштен бірін береді; ал АҚШ бойынша жүзімнің 90%-ы осы штатта өндіріледі.

Мал шаруашылығы: сүт, ет және құс өндірісі

Мал шаруашылығының негізгі бағыттары — сүтті және етті ірі қара, шошқа, сондай-ақ бройлер өндірісі. Аймақтық мамандану айқын: Ұлы көлдер маңы мен солтүстік-шығыста «сүт белдеуі», ал Ұлы жазықтардың оңтүстігі мен батыстағы таулы штаттарда «мал шаруашылығы белдеуі» орналасқан. Мұнда жайылымдар кең тараған, ірі қара көбіне кең аумақты ранчоларда өсіріледі.

Ірі қара мал мен шошқа саны бойынша АҚШ әлемдегі алғашқы үш елдің қатарына кіреді. Ал бройлер шаруашылығы жоғары технологиялар кең енгізілген, өнімділігі өте жоғары салалардың бірі болып саналады: ішкі сұранысты толық қамтамасыз етіп, сыртқы нарыққа да өнім шығарады.

Аймақтық ерекшеліктер де бар: Аляска балық аулау, аң терісі кәсіпшілігі және орман шаруашылығымен белгілі; Гавай аралдарында қант қамысы мен ананас өсіріледі. Жалпы алғанда, АҚШ ауыл шаруашылығы механикаландыру деңгейінің жоғарылығымен және фермерлік шаруашылықтардың елеулі үлесімен ерекшеленеді.

Чикаго: ірі көлік торабы

Елдегі ең ірі көлік тораптарының бірі — Чикаго. Мұнда елдің әр өңірінен келетін 30 темір жол түйіседі, тәулігіне шамамен 2 мың пойыз өтеді.

Соңғы жылдары темір жолды автокөлік ығыстыра бастады, әсіресе қалалар арасындағы жолаушы тасымалында автокөліктің үлесі шамамен 90%-ға жетті. Ірі қалаларды жаңа технологиялармен салынған кең даңғыл тас жолдар байланыстырады. АҚШ пен Канаданың құрлықтағы жол торабы өзара кіріккен біртұтас жүйеге жақын.

Су көлігі және порттар

АҚШ-та су жолдарының маңызы жоғары: өзен және теңіз көлігі тығыз байланысып, біртұтас су көлігі жүйесін қалыптастырады. Атлант мұхиты, Мексика шығанағы және Тынық мұхит жағалауларындағы қолайлы айлақтарда порттық-өнеркәсіптік кешендер шоғырланған. Елде шамамен 100 порт бар.

Ішкі аудандарды Мексика шығанағымен жалғайтын Миссисипи өзені сағаға қарай тарылып, тереңдейді, сондықтан атырауда орналасқан Жаңа Орлеан портына ірі мұхит кемелері де кіре алады.

Су жолдарын тиімді ету үшін инфрақұрылым ұдайы жетілдіріліп отырады. Мысалы, XX ғасырдың 50-жылдарында Әулие Лаврентий өзені арнасы тереңдетілгеннен кейін мұхит кемелері Ұлы көлдерге дейін жететін болды. Ал Эри каналы Ұлы көлдерді Атлант мұхитымен жалғайды, сондықтан Ұлы көлдерді кейде Тынық және Атлант мұхитынан кейінгі «үшінші теңіз жағалауы» деп атайды.

АҚШ-тың сыртқы теңіз қатынасының бір бөлігі Панама, Либерия сияқты елдердің «арзан туы» (қолайлы тіркеу режимі) астында жүзеге асырылады.