Қазақша рефераттар

Ежелгі грек философта жаратылыстанушылар

Шығыс философиясы: бастаулар және өзекті мәселелер

Философия ежелгі Шығыс елдерінде б.з.д. I мыңжылдықтың ортасында, әсіресе Үндістан мен Қытайда қалыптаса бастады. Ежелгі Шығыс философиясы тарихи-философиялық процесте дербес бағытымен ерекшеленеді: ол сол аймақтардың дінімен, мәдениетімен және қоғамдық құрылымымен тығыз байланысты болды.

1) Космогониялық сұрақтар

Аспан, Ай, Күн, Жер — олардың шығу тегі мен өзара байланысы қалай түсіндіріледі?

2) Әлеуметтік-этикалық сұрақтар

Адамгершілік, адамдар арасындағы қарым-қатынас және қоғамдағы тәртіп қандай принциптерге сүйенуі тиіс?

Бұл сұрақтарға берілген жауаптарды екі түрлі ірі бағдар арқылы түсіндіруге болады: материалистік және идеалистік. Екеуінің арақатынасы — өз алдына жеке мәселе.

Ежелгі Үнді философиясы: брахманизм және оппозициялық ағымдар

Ежелгі Үнді философиясының көне қабаттары брахманизмге оппозиция аясында айқындала түсті. Б.з.д. VII–VI ғасырларда брахманизмнің ішкі қайшылықтары нәтижесінде джайнизм және буддизм сияқты ықпалды бағыттар қалыптасты.

Касталық құрылым (4 каста)

  • Кшатрийлер — әскери қауым.
  • Брахмандар — абыздар, діни билік иелері.
  • Вайшилер — еркін қауым мүшелері (шаруалар, саудагерлер).
  • Шудралар — төменгі каста, теңсіздікте өмір сүрді.

Шудралар қоғам ісіне араластырылмай, жұпыны жағдайда өмір сүрді; көп жағдайда меншіктен де шеттетілді. Ал брахмандардың үстемдігі брахманизмнің мифологиялық дүниетанымына, әсіресе ведалар мен діни ғұрыптарға сүйенді.

Джайнизм

Джайнизм — айқын этикалық ілім. Оның негізгі мақсаты — адам жанын тәннің қыспағынан және құмарлықтың құлдығынан босату.

Джайнизмде материя жансыз дүние ретінде түсіндіріледі; әрбір зат субстанция ретінде қарастырылады. Материямен қатар кеңістік, уақыт, қозғалыс және тыныштық ұғымдары да маңызды орын алады. Жанның басты белгісі — сана. Джайнизм ұстанымдары көбіне буддизмнен де қатаң деп сипатталады.

Буддизм

Буддизм б.з.д. V–IV ғасырларда діни-этикалық ілім ретінде қалыптасты және кейін христиандық, ислам сияқты дүниежүзілік ірі діндердің қатарына енді. Негізін қалаған — Сиддхартха Гаутама Будда (б.з.д. 623–524).

Төрт ақиқат

  1. 1 Өмір азапқа толы.
  2. 2 Азаптың себебі бар.
  3. 3 Азапты тоқтатуға болады.
  4. 4 Азаптан құтылудың жолы бар.

Ежелгі Қытай философиясы: тәртіп, сүйіспеншілік және Дао

Ежелгі Қытай философиясы да біздің заманымызға дейін-ақ қалыптасып, идеология мен саясатта екі ірі үрдістің айқындалуына ықпал етті: консерваторлық және прогресшілдік; сонымен бірге мистикалық және атеистік түсіндірулер қатар жүрді.

Конфуций

Конфуций (б.з.д. 551–479) қытай мәдениетінің дамуында ерекше орын алады. Ол қоғамда қатаң тәртіп пен рәсімнің сақталуын жақтады.

Төрт ұстаным

  • Бос қиялға салынбау.
  • «Мен білемін» деген менмендіктен аулақ болу.
  • Қасарыстыққа бармау.
  • Өз басының пайдасын ойлауға бой алдырмау.

Конфуцийге телінетін еңбектер қатарына «Өлеңдер кітабы», «Көктем және күз жылнамасы», «Сұхбат және пікір айту» және т.б. жатады. «Ұлы ұғыну» мәтіні қысқа болғанымен, оған көптеген түсіндірмелер жазылған. Саяси мақсаттарының бірі — император билігін заңдастыру.

Мо-цзы

Мо-цзы (б.з.д. 479–400) адамның өмірі алдын ала белгіленбейді деп санады: тағдыр адамның іс-әрекетіне және жаппай сүйіспеншілік қағидасына тәуелді.

Ол білімнің қайнар көзін екі арнамен байланыстырды: сезім (у-лу) және ойлау (син).

Даосизм (Лао-цзы)

Идеализм мен мистицизмге қарсы күресте даосизм ілімі қалыптасты. Лао-цзы (шамамен б.з.д. V–IV ғғ.) ұғымындағы Дао — мәнінде шексіз, мәңгі қозғалыстағы бастау.

Лао-цзының пайымынша, табиғат пен адамдарды басқаратын күш — Көк Аспан емес, Дао. Дао табиғи өну, өсу және өшу заңдылықтарын білдіреді; бүкіл әлем осы заңға бағынады.

Даосизм адамның заттардың табиғи даму барысына шамадан тыс араласпауын ұсынады. Бұл ілімде қайшылық та бар: бір жағынан ескілікті көксеу байқалса, екінші жағынан дамуды қолдау идеясы көрінеді.

Қорытынды түйін

Ежелгі Қытай философиясы негізінен Конфуций мен Лао-цзының идеялық өрістерінде шоғырланды: бірі қоғамдық тәртіп пен моральды жүйелесе, екіншісі дүниенің табиғи заңдылығын (Даоны) алға шығарды.

Ежелгі Грекия: космостан адамға дейінгі философиялық бетбұрыс

Еуропалық философияның жүйелі дамуы Ежелгі Грекиямен тығыз байланысты. Антикалық философия б.з.д. VI–V ғасырларда қалыптасты. Алғашқы ойшылдарды көбіне «жаратылыстанушылар» деп атады: оларды қоршаған орта, табиғат, Жер, Күн және жұлдыздар мәселелері қызықтырды.

Негізгі сұрақ: дүниенің бастауы неде?

Мифологияда әлемді құдай жаратты деген жауап үстем болса, философтар дүниенің субстанциялық бастауы қандай екенін іздеді: дүние неден пайда болды және неге солай пайда болды?

Грек ойлауының ерекшелігі

Әлемді табиғаттың өз ішкі заңдылығы арқылы түсіндіруге ұмтылу және космостың тұтастығын бірлік ретінде ұғыну. Осы себепті алғашқы философтарды кейде «физиктер» деп те атаған.

Алғашқы қағидалар (архэ) туралы пайымдаулар

  • Фалес: барлық нәрсенің бастауы — су.
  • Анаксимен: дүниенің алғашқы негізі — ауа.
  • Анаксимандр: апейрон (шексіз бастау) туралы идея.
  • Гераклит: генетикалық бастау — от, әлем — космос.

Элей мектебі: болмыс мәселесі

Парменид, Зенон және Ксенофан сияқты ойшылдар болмыс проблемасын алдыңғы қатарға шығарды. Бұл бағытта «бар болу» ұғымының логикалық тұтастығы мен қайшылықтары терең талданды.

Демокрит: атомистік түсіндіру

Демокрит ілімінде дүниенің бастауы — атом. Бұл антикалық онтологияда айқын із қалдырған материалистік бағыттардың бірі болды.

Адамға бетбұрыс: Сократ және софистер

Грек философиясында адамға бетбұрыс Сократ есімімен байланысты. Алайда адам мәселесін алғаш көтергендердің қатарында софистер де аталады: олар білім, тіл, мораль және қоғамдық келісім тақырыптарын талқылауды күшейтті.

Бұл бұрылыс философияның табиғатты ғана емес, адамның өз болмысын, құндылықтарын және жауапкершілігін түсіндіруге бет алғанын көрсетеді.

Ерте грек философиясының жүйелік принципі

Кейінгі кезеңде Платон мен Аристотель философияны жүйелеудің үлгілерін жасап, ілімдерді ұғымдық және әдістемелік тұрғыдан тұтастандыруға ықпал етті.

Қолданылған әдебиеттер

  1. Кішібеков С., Сыздықов Ұ. Философия. Оқулық. Алматы, 2000.
  2. Тұрғанбаев Т. Философия. Алматы, 2002.
  3. Ғабитов Т.Х., Құлсариева А.Т. Философия және мәдениеттану. Алматы, 2002.
  4. Нысанбаев Ә., Әбжанов Т. Ойлау тарихының белестері. Алматы, 1994.
  5. Алтай Ж., Қасабек А. Философия тарихы. Алматы, 1999.
  6. Ақназаров Х.З. Философия тарихынан дәрістер курсы. Алматы, 1992.
  7. Бейсенов Қ. Философия тарихы. Алматы, 1992.
  8. Философиялық сөздік. Алматы, 1996.
  9. Чанышев А.Н. Курс лекций по древней философии. Мәскеу, 1993.
  10. Асмус В.Ф. Античная философия. Мәскеу, 1976.
  11. Қазақша рефераттар.
  12. Орынбеков М.С. Ежелгі қазақтың дүниетанымы. Алматы, 1996.
  13. Әл-Фараби. Философские трактаты. Алматы, 1970.
  14. Абай Құнанбаев. Избранное. Алматы, 1958.
  15. Айбеков Б. Мировоззрение Ш. Кудайбердиева. Алматы, 1994.