Жаман бала. Құтты болсын Наурыз той
Педагог туралы мәлімет
Мухаметкажина Нұргүл Қадырқызы
Абай ауданы, Қарауыл ауылы, Б. Байғожина атындағы бастауыш бала-бақша мектебінің тәрбиешісі
Бағыт
Тәрбие жұмыстары мен мерекелік іс-шаралар
Қыстап қалатын құстар
Мақсаты
Балалардың құстар туралы түсінігін кеңейту, табиғат байлығын қорғау сезімін қалыптастыру және қамқорлыққа баулу.
Амандасу рәсімі
«Қуаныш шеңбері»: балалар шеңберге тұрып, жіпті бір-біріне лақтырып, жылы тілек айтады.
Нәтиже
Жіптің ұштарын ұстап тұрып «тор» құрылады; соңында тор қайшымен қиылып, әр баланың қолында жіптің бір бөлігі қалады.
Кіріспе әңгіме: қыс мезгілі
Тәрбиеші балалармен қыс туралы әңгімелеседі: «Қазір жылдың қай мезгілі?», «Қыс екенін қайдан білдіңдер?» (қар жауды, күн суытты, адамдар жылы киінді).
Адамдар да, аңдар да, құстар да қысқа дайындалатыны айтылады. Кейбір құстар жылы жаққа ұшып кетеді, ал кейбірі қыстап қалады.
Көркем мәтін
Тәрбиеші Т. Тайбазарұлының «Қайтпай қалған қарлығаш» әңгімесін оқып береді. Талдауда балалар: әңгіменің не туралы екенін, неге олай аталғанын анықтайды. Қарлығаштың қанаты жарақаттанып, жылы жаққа ұша алмай қалғаны түсіндіріледі.
Сюрприз сәті: Ақшақардың келуі
Есік қағылып, қонаққа Ақшақар келеді. Ол орманнан келгенін айтып, Қыс апайдың сәлемін жеткізеді: құстардың орманнан ұшып кеткенін, оларды табуға көмектесуді өтінеді.
Балалар Қыс апайға көмектесуге келісіп, орманда қыстап қалатын құстарды ойын арқылы анықтайды.
Ойынға шақыру
«Ал, балалар, ойнайық, ойнайық та ойлайық. Қандай жұмбақ болса да, шешпей оны қоймайық!»
Жұмбақ 1
Қонып алып жарға, қарқылдайды…
Жауабы: қарға
Жұмбақ 2
Өзі сақ, өзі ұзын, құйрығы ұзын, бұтақтан бұтаққа ауысады…
Жауабы: сауысқан
Келесі құстар туралы тақпақтар айтылады (торғай, үкі, тоқылдақ). Айтылған құстардың суреттері магнитті тақтаға «жемсауыт» маңына орналастырылады.
Сергіту сәті
Қарға: «қар, қар»
Сауысқан: «саңқ, саңқ»
Торғай: «шиқ, шиқ»
Жапалақ: «ух, ух»
Көкек: «көкек, көкек» — ұшады екен желпілдеп
Балалар құстардың орманнан неге ұшып келгенін болжайды: жем іздеу үшін.
Тәрбиеші қамқорлық тақырыбын бекітеді: қыстап қалатын құстарға жем беру керектігін айтады. Кітаптағы суреттерге қарап, қыстап қалатын құстың атын дұрыс атаған бала құстарға «жем шашу» әрекетін орындайды.
Табиғат «тілашары»
«Қыс ұясын қарайла, бұзылмасын — абайла» тіркесін жаттау.
Қыс апайдың келуі және сыйлығы
Есік қағылып, Қыс апай кіріп келеді: орманнан келгенін, құстарын іздеп жүргенін айтады. Балалар құстарға қамқорлық жасағандарын жеткізеді.
Қыс апай балаларды мақтап, орманнан алып келген сыйлығын таратады: қарағай жаңғақтары.
Қысқы ертегілер апталығы: «Қу түлкі мен ұмытшақ аю»
Театрландыру құрамы
Түлкі
Нұрсәуле
Аю
Талап
Қасқыр
Алихан
Түйе
Ержан
Автор сөзі: Аю, қасқыр, түйе және түлкі өздерінше достасып, бірге өмір сүріп көреді. Бірде олар ұзақ сапарға шығады. Сол кезде түлкінің айласы іске қосылады…
Оқиға желісі (қысқаша)
- Түлкі түйені жеуді ұсынады, қасқыр келіседі.
- Түлкі ұмытшақ аюды сөзге айналдырып, біріне бірін айдап салады.
- Ішек жоғалғанда түлкі қасқырды кінәлайды, аю қасқырды қуады.
- Олар алыстап кеткенде түлкі түйенің етін түгел алып кетеді.
- Аю қайтып келгенде етті таба алмайды, ал түлкі «өзің алып кеткенсің» деп оны шатастырады.
Тәрбие мәні
Айлакерлік пен өтіріктің соңы әділетсіздікке апаратыны, ал ұмытшақтық пен аңғалдықтың зияны болуы мүмкін екені түсіндіріледі.
Наурыз — жыл басы
Мақсаты
Наурыз мейрамы туралы түсінік беру, қазақ халқының салт-дәстүрін таныту және құрметтеуге тәрбиелеу.
Негізгі ой
«Наурыз» — жаңа күн, мыңдаған жылдар бойы жалғасқан жыл басы мерекесі.
Тілек
Ұлыстың ұлы күні құт-береке әкеліп, еңбектің өнімді, ниеттің қабыл болуын тілейді.
Мерекелік жүргізушілер сөзі және шашу
1-жүргізуші
«Наурыз келсе — құт келгені, халайық! Есік ашып, шашу шашып, ел болып қарсы алайық.»
2-жүргізуші
«Той пернесін ашайық, тойға шашу шашайық. Той шашуға тойыңдар — бұдан кейін ойын бар.»
Балалардың тақпақтары мен хор
«Наурыз келді, жайраң қақты таң күліп, Жап-жасыл боп кетті дүние жаңғырып…»
«Құтты болсын Наурыз той! Құлпырып тұр қыр мен ой. Күн мен түн теңелді, Жер шуаққа кенелді.»
«Ұлыс бақыт әкелсін, әр күніміз жақсы болсын. Достығымыз берік болсын, білім — өнер серік болсын.»
Әндер мен би
- Ән: «Наурыз думан»
- Ән: «Шақырады көктем»
- Би: «Түркістан»
Наурыз көже және Қыдыр баба туралы түсінік
Наурыз тойының үлкен ырымы — Наурыз көже. Ол жеті түрлі дәмнен жасалады. Мағынасы: жаңа жылда тоқшылық, молшылық, берекелі өмір болсын деген ниет.
Бұл мезгілде төрт түлік төлдеп, ақ молаяды. Сондықтан тойда ақ тағамдар басым болып, жұрт бір-біріне: «Ақ мол болсын, сауарың көбейсін» деп тілек айтады.
Халық ұғымында Қыдыр баба әр шаңыраққа құт-береке дарытып, жақсылық әкеледі.
Тапсырмалар (Қыдыр баба жолдаған сұрақтар)
-
«Дүниеде не тәтті, не жұмсақ, не жетім?»
Ананың сүті — тәтті, ананың қолы — жұмсақ. Жаңбыр жаумаса жер — жетім, басшысы болмаса ел — жетім.
-
Ырым мен тыйым сөздер
Малды теппе; ақты төкпе; отты шашпа; күлді баспа; бүйіріңді таянба; жағыңды таянба; бос бесікті тербетпе; бесікті ашық қалдырма.
-
Жеті ата
Әке, бала, немере, шөбере, шөпшек, немене, туажат.
-
Сүттен жасалатын тағамдар
Айран, сүт, ірімшік, құрт, қатық, шұбат, қымыз, қаймақ, май, іркіт және т.б.
-
Наурыз көже қалай жасалады?
Жеті түрлі тағам қосу арқылы дайындалады.
-
Ұлттық ойындар
Алтыбақан, аударыспақ, қыз қуу, көкпар, ат жарыс, теңге алу, ақсүйек, тоғызқұмалақ және т.б.
-
Жеті қазына
Ер жігіт, сұлу әйел, білім, жүйрік ат, алғыр тазы, қыран бүркіт, мылтық.
-
Үш алыс
Кәрі мен жас, жақсы мен жаман, алыс пен жақын.
Бата
«Ұлыс оң болсын, ақ мол болсын! Төрт түлік ақты болсын. Ұлыстың ұлы күнінде Ұлыс оңға қонсын. Менің берген бұл батам Алланың құлағына шалынсын! Әумин!»
Жақсыдан үйрен, жаманнан жирен
Мақсаты
Балаларды адамгершілікке, қарапайымдылыққа, кішіпейілділікке, әдептілікке тәрбиелеу және жаман әдеттерден аулақ болуға бағыттау.
Жылы лебіз
Балалар бір-біріне ізгі тілек айтады: аспан ашық болсын, амандық болсын, достық пен татулық нығайсын, сабақты жақсы оқиық.
Қонақ
«Әдемі қыз» келіп, балаларға тапсырмалар әкеледі және әдеп, сыйластық тақырыбын ашады.
Сыйластық пен әдеп туралы сұрақтар
Үлкенді құрметтеу
Үлкеннен бұрын сөйлемеу, алдын кеспеу, ізет көрсету қажет.
«Кім үлкенді сыйласа, кім үлкенді тыңдаса, үлкен болған кезінде сыйлы болмақ өзі де.»
Жақсы бала қандай?
Таза жүректі, әдепті, үлкеннің сөзін тыңдайтын, жақсылыққа құштар бала.
«Апаң базардан алма әперсе, ең жақсысын саған таңдаса — “Рахмет” деп айту керек.»
Күнделікті мәдениет
- Көлікте егде адамдарға орын беру.
- Амандасу әдебі: аталарға «Ассалаумағалейкум», апа-әжелерге «Сәлеметсіз бе?» деу.
Мақал-мәтелдер
«Жақсы ай мен күндей — әлемге бірдей.»
«Жақсы туса — ел ырысы, жаңбыр жауса — жер ырысы.»
«Биік төбеге шықсаң — көзің ашылады, жақсымен сөйлессең — көңілің ашылады.»
«Жақсының жүрген жері — базар, жаманның жүрген жері — азар.»
Сергіту сәті
«Қуыр-қуыр қуырмаш, балапанға бидай шаш… Әй-әй, балақан, жамандықтан қаш.»
«Қуыр-қуыр қуырмаш, жалқауға жан жуымас… Әй-әй, балақан, жамандықтан қаш.»
Суреттермен жұмыс: жақсы әдет пен жаман әдет
Балалар суреттер бойынша пікір айтады: жаман әдеттер — қара қалтаға, жақсы әдеттер — қызыл қалташаға салынады.
Жақсы әрекет
Қыз бала мен ұл бала ағаш отырғызып жатыр.
Қызыл қалташа
Жаман әрекет
Бала отырғызылған ағашты сындырып жатыр.
Қара қалта
Жаман әрекет
Бала ағашқа шығып, құстың ұясын бұзып жатыр.
Қара қалта
Жақсы әрекет
Бала құстарға ұя жасап, ағашқа іліп қойды.
Қызыл қалташа
Ата-анаға көмектесу туралы тақпақтар
Ұлдар
«Анам үшін күнде мен отын-суын дайындаймын. Гүлге су құямын, дүкенге де барамын.»
Қыздар
«Үй ішін жинаймын, ыдыс-аяқ жуамын. Анам мен үшін сабақты оқымайды — өзім оқимын.»
Қорытынды ой
Балалар жақсы мен жаманды ажырата алатынын көрсетеді: жақсыдан үйреніп, жаманнан жирену — күнделікті мінез-құлықтың негізі.