Бег сөзіне жалғанған - далы қосымшасы арқылы Бегдалы есімі
Романдағы біріккен тұлғалы антропонимдер
Романда жиі кездесетін антропонимдердің бірі — біріккен тұлғалы кісі есімдері. Бұлар екі не одан да көп компоненттің бірігуі арқылы жасалып, кейде мағыналық, кейде тарихи-мәдени себептермен орныққан тұрақты үлгілерді көрсетеді.
Мәтінде ұшырайтын үлгілер
Романда біріккен тұлғалы есімдер өте көп. Мысалы: Бибісара, Тойсары, Таңжарық, Мыңжасар, Мамырқай, Таңшолпан, Тоғжан, Ақшолақ, Әкімқожа, Садуақас, Ақбас, Дәулеткелді, Есқожа, Есберген, Төлепберді, Ержан, Ербол, Есбике, Сармолла және т.б.
Контекстік қолданыс
«Сармолла ішкі үйдегі Бибісара деген қызын шақыртып алды». (ІІ; 343)
Контекстік қолданыс
«Семей қаласының күнбатыс жақ шетіндегі Таңжарық саудагердің үйі». (І; 576)
Тарихи және түркілік ортақтық
Біріккен тұлғалы кісі есімдері тек қазақ тіліне ғана тән құбылыс емес, жалпы түркі халықтарына ортақ. Мұндай құрылымдағы есімдер VI–XI ғасырлардағы жазба ескерткіштерде де кездеседі. Түркі халықтарының эпостық жырларында да Күнсұлу, Қызжібек, Таңсұлу, Ертарғын, Бөрібасар сияқты есімдер жиі ұшырайды.
Жасалу жолдары: негізгі типтер
Зат есім + етістік
Мағыналы екі сөздің бірігуінен жасалған есімдер: Дәулеткелді, Есберген, Құдайберді, Төлепберді және т.б.
Сын есім + зат есім
Мысалдар: Қарабас, Қаратай, Ақба, Аққозы және т.б.
«Ер» компоненті
Ер сын есімі бірде жан сөзімен қосылып Ержан есімін жасаса, бірде бол компонентімен қосылып Ербол есімін жасайды.
«Астында құнанша күзеген күрең биесі бар. Бұл Ербол деген жігіт болып шықты». (І; 118)
«Бай» компоненті арқылы жасалған есімдер
Біріккен тұлғалы есімдер ішінде әсіресе бай компоненті бар антропонимдер көп көзге түседі. Бұл компонент есімнің басында да, соңында да келе береді және тарихи мағынасы әр кезеңде өзгеріп отырған.
Мысалдар
Алшынбай, Алтыбай, Асылбай, Атамбай, Асаубай, Әзімбай, Бөкембай, Беркімбай, Бүркітбай, Бейсембай, Дәндебай, Далбай, Дубай, Еңсебай, Жұмабай, Қалдыбай, Қазақбай, Қорабай, Қадырбай, Қамысбай, Құнанбай, Кеңгірбай, Марқамбай, Мақұлбай, Масақбай, Мұсабай, Молдабай, Мұздыбай, Оразбай, Оралбай, Тұрғанбай, Шаянбай, Серікбай, Салтабй, Садырбай, Самарбай және т.б.
«Бай» сөзі көне түркі жазба ескерткіштерінде титулдық, әлеуметтік мәнмен ұшырасады; ал қазақ тілінде көбіне «малы көп, дәулетті адам» мағынасын білдіреді. Кейбір есімдер (мысалы, Махмұтбай, Әбділдабай, Тоқсанбай, Құнанбай) әлеуметтік жіктелісті де аңғартуы мүмкін.
«Бек» компоненті
«Бек» компоненті Орхон–Енисей ескерткіштерінде «князь, бастық» деген ұғымды білдіріп, бөлек жазылғаны айтылады. Ал романда бұл компонент көбіне есімнің құрамында бірігіп жазылады.
Мысалдар
Құсбек, Асылбек, Әлімбек, Әліпбек, Жангөбек, Орманбек, Тінібек, Самалбек, Қойшыбек, Бектоғай, Бегдалы және т.б.
Контекст
«Былғары зауытының жұмысшысы Әліпбек». (ІІ; 531)
Контекст
«Семейде кеңселерге енді түсе бастаған Самалбек, Орманбек деген жас қаратаяқтар». (ІІ; 330)
Еркелету мәні: «-тай» жұрнағы
Романда -тай тұлғасы еркелету, жақын тарту реңкін білдіретін жұрнақ ретінде көрінеді: Есентай, Қысатай, Қаратай, Құлжатай, Мырзатай, Наймантай, Тонтай, Сатай, Кәкитай.
«Ой, тәңір-ай, жеріне жетпей Кәкитай жығылмайды». (ІІ; 6)
«Зор денелі сары кісі — Есентай». (ІІ; 355)
«Тобықтының белгілі үлкендерінің бірі — Қаратай». (І; 12)
«Мықты атанған Құлжатай». (ІІ; 459)
Айға байланысты есімдер
Романда айға қатысты біріккен тұлғалы есімдер де кездеседі: Айғыз, Айша, Айса, Қонай, Тұрсынай, Еренай, Жабай, Жақай, Ағай, Сатай және т.б. Ғалымдар көне түркі дәуірінде (шамамен V–VIII ғасырлар) бала есімдерін ай, күн сияқты аспан нысандарына қатысты қою дәстүрі болғанын атап өтеді.
«Жан» компоненті: еркелету формасы
Жан сөзі арқылы жасалған біріккен есімдер көбіне еркелету, ілтипат реңкін береді. Мысалдар: Ахметжан, Әлімжан, Біржан, Дәмежан, Қаражан, Кәріпжан, Сержан, Сәлімжан, Тәкежан, Тоқжан, Ұлжан және т.б.
«Дәмежанның он бес жасар Сәлімжан мен он екі жасар кенже інісі Әлімжан». (ІІ; 299)
«Солардың ішіндегі ең көрнектісі — әсем ән мен ұйытқан Біржан сал». (І; 324)
«Бұлардың арасында бірер бурыл сақал қарттан басқа, Сержан сияқты азаматтар да көрінеді». (ІІ; 14)
«Хан» компоненті және дыбыстық өзгерістер
Романда хан компоненті бар есімдер жиі кездеседі. Зерттеушілер бұл компоненттің көне түркі дәуірінде үстем тап өкілдеріне тән титулдық мәні болғанын, кейін мұрагерлік сипат алып, компонент ретінде антропоним жасауда орныққанын айтады. Т. Жанұзақов «хан» сөзінің түркі және моңғол тілдеріне ортақ, екі тілдің де көне ескерткіштерінде кездесетінін көрсетеді.
Романдағы «хан» арқылы жасалған кейбір есімдер бастапқы мағынасынан алыстап, дыбыстық өзгеріске ұшырағанын аңғаруға болады: Ғабитхан, Дархан, Жұмақхан, Қожақан, Кенжехан, Мырзахан, Сойқан, Әзімхан.
«Ғабитхан жас та болса молдалығы жетік кісі саналып, соңғы күндері үй ішіне “Мың бір түн” хикаясын айтып береді». (І; 73)
«Бет пішіні нұрлы, қызғылт, балғын денелі Кенжехан әрі балуан, әрі жау түсірген ер болатын». (І; 448)
«Бұлардың көбін Әзімхан төре жүз-жүзге бөліп, талай руларын атап берді». (ІІ; 472)
«Мырзахан бұл уақытта бар қағазды құшақтап апарып, отқа тығып жатыр». (І; 168)
Сирек кездесетін аффикстер мен қосымшалар
Романда -ман / -мен аффикстері бар антропонимдер сирек ұшырайды: Шүкіман, Қаумен, Әбдірахман, Дәрмен. Бұл аффикс Еуропа, Орта Азия және Қазақстан халықтарының тілдерінде де кездеседі; бастапқы лексикалық мағынасы «адам, кісі» ұғымымен байланыстырылып түсіндіріледі.
І. М. Әуезовтің «Абай жолы» романындағы -келді / -гелді компоненті қатысқан есімдер біріккен тұлғада жұмсалады: Дәулеткелді, Өтегелді.
«Дәулеткелді әңгімесін тостырмай іле айта жөнелді». (ІІ; 532)
«Ойнақы, сауықшыл жігіт Өтегелді ноғай ауылының өз кісісі болып кеткен адам». (ІІ; 137)
-далы қосымшасы қатысқан есімдер санаулы: мысалы, Бегдалы (бег + -далы).
Сонымен қатар титулдық сипаттағы компоненттер арқылы жасалған есімдер де кездеседі. Қоғамдық құрылым өзгерісіне байланысты мұндай есімдер түрленіп отырған: Әкімқожа, Әшімқожа, Бердіқожа, Хасенмолла және т.б.
Кейбір антропонимдерде -қын / -ін сияқты тұлғалар да ұшырайды: Жарқын, Түсіп. Ал Сүйіндік сияқты есімдерде етістіктің бұйрық рай формасына жақын құрылым байқалады.
Жалпы алғанда, кісі аттарындағы аффикстер әртүрлі сөз таптарымен байланысты: есімдер мен етістіктердің, үстеу, есімше, етіс тұлғаларының жұрнақтары антропоним құрамында көрініс береді.
Қорытынды
Романдағы біріккен тұлғалы антропонимдер — тілдік жүйенің тарихи қабаттарын, әлеуметтік мән мен мәдени дәстүрді қатар танытатын күрделі құбылыс. Олар құрамындағы компоненттер арқылы есім жасаудың өнімді үлгілерін көрсетіп қана қоймай, көне түркілік ортақтықты және қазақ қоғамындағы атау беру уәждерін де айқындайды.