МАҒЖАН ЖҰМАБАЕВТЫҢ БАТЫР БАЯН ПОЭМАСЫ
XVIII ғасыр қасіреті және елді ұйыстырған тұлғалар
XVIII ғасыр қазақ халқы үшін ең қиын кезеңдердің бірі болды. Жоңғар мен қалмақтың жан-жақтан қысымы елді қатты күйзеліске ұшыратты. 1723 жылғы қайғылы «Ақтабан шұбырынды – Алқакөл сұлама» оқиғасы халықтың еңсесін басып, ел бытыраңқылыққа түсті.
Осындай алмағайып шақта халықтың басын қосып, батырларды маңына жиған ер Абылайды айтпай кету мүмкін емес. Жастайынан Төле бидің қолында өскен Сабалақ жорықтарға қатысып, ерлігімен елдің айбатты арыстанына айналды. Халықты ауызбіршілікке шақырып, жұрттың рухын көтерді.
«Жалғыз батыр — жалғыз жан, майданға тұлға бола алмайды» деген сөз бар. Сол кезеңде Абылайдың төңірегіне ел қорғаны болған талай батыр шоғырланды.
Абылай маңына жиналған батырлар қатарында Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Шапырашты Наурызбай, Сары, Баян, Сағынбай сынды ел ардақтылары болды. Солардың ішінде бүкіл ғұмырын қазақ жұртының тәуелсіздігі жолындағы күреске арнаған ерлердің бірі — Батыр Баян Қосаболатұлы (1710–1757).
Батыр Баян туралы тарихи деректер
Баян батырдың ерлігіне қатысты тарихи деректер тым аз. Дегенмен, оның есімі сол дәуірдің мұң-мұқтажын жырлаған, халықты бірлікке шақырған жыраулардың толғауларында анық көрінеді. Абылай хан тұсында өмір сүрген Үмбетей мен Тәтіқара жырларынан Баянның жоңғарларға қарсы күрескен батыр екені белгілі.
Қаракерей Қабанбай,
Қанжығалы Бөгенбай,
Сары, Баян мен Сағынбай
Қырмап па еді жауыңды,
Қуантпап па еді қауымды,
Ұмыттың ба соны, Абылай.
Бұл жолдар Баянның Абылай ханның сенімді тіректерінің бірі болғанын аңғартады: ол ел қорғаны батырлармен бірге талай қан майданда ту жықпай, ерлік көрсеткен.
Бөкейді айт Сағып менен Дулаттағы,
Дәріпсәлі маңдайды айт қыпшақтағы.
Өзге батыр қайтса да бір қайтпайтын
Сары менен Баяндай уақтағы.
Батыр Баян туралы деректер Шоқан Уәлиханов еңбектерінде де кездеседі. Зерттеушінің «Исторические предания о батырах XVIII века» атты мақаласындағы мәліметтер Мағжан Жұмабаевтың «Батыр Баян» поэмасының мазмұндық арқауына айналды: Шоқан келтірген оқиғалар дастанда көркем түрде қайта өріледі.
Мағжанның «Батыр Баян» поэмасы: көркемдік қуат пен эпикалық өріс
Мағжан Жұмабаевтің екі тараудан тұратын көлемді поэмасы ескілік пен жаңалық арасындағы байланысты белгілі бір сюжет арқылы сомдайды. Ақын поэзиясының биік шыңы саналатын бұл дастан ерекше шабытпен, аса көркем деңгейде жазылған. Жан күйзелісі, сезім, батырлық пен махаббат — бәрі бір арнаға тоғысып, жыр болып өріледі.
Сюжеттік құрылымы жағынан поэма эпостық жырларға өте жақын. Мағжан тілінің әуезділігі мен бейнелілігі, теңеу мен метафоралық салыстырулары әсіресе табиғат суреттерінде айқын байқалады.
Сарыарқа — сары дария, қиыры жоқ,
Кез болсын, қандай қыран, талады да,
Ішінде сары дария көз тоқтатар,
Көкшетау — Сарыарқаның аралы да.
Көкшеде күні кеше қойдай өрген
Түрлі аң: бөрі, бұғы, маралы да.
Айрылып асау, ерке аңдарынан
Көкшенің тас жүрегі жаралы да!
Бауырында Бурабайдың қалың ағаш
Көкшенің жалыменен біткен жалғас.
Арудың ақпен өрген тұлымындай
Қарағай, қызыл қайың, тал аралас.
Сөзбен салынған сурет біртіндеп «қозғалысқа» түсіп, оқиға Абылай ордасындағы кеңестен басталады. «Жиылды өңшең ноян ағай-сығай» деп сипатталған жиында шоқтығы биік Баян батырдың тұлғасы дараланады.
Қанайым, ойың удай, тілің шаян,
Амал не, келген жоқ қой батыр Баян.
Көр жаудың албастысы, ел серкесі
Баянның батырлығы алашқа аян.
Наркескен, өрттей өскен қайтпас болат,
Баянсыз қанатымды қалай жаям?!
Би Қанай! Аттанбайды хан Абылай,
Келмесе қандыбалақ батыр Баян!
Бұл үзінді Баянның хан ордасындағы беделін айқындайды: Абылайдың Баянсыз жауға аттанбауы — батырдың салмағын, сөзінің өтімділігін танытады.
Трагедия өзегі: махаббат, намыс және өкініш
Оқиға шиеленісіп, Баян қазаққа жау қалың қалмақтан бір сұлу аруды өзімен алып келеді. Мағжан оның сұлулығын тіл жетпес әсемдікпен бейнелейді.
Сол сұлу сұлу екен атқан таңдай,
Бір соған бар сұлулық жиылғандай.
Торғын ет, шапақтай бет, тісі меруерт,
Сөздері — су сылдырлап құйылғандай.
Лебізі — жібек лебі, жұмақ желі,
Кәусардай татқан адам қалар қанбай.
Жұрт мұндай аруды әкелген Баянға таңданады. Ал батырдың сұлулық отына түсіп кетпей, сабыр сақтауы — оның бойындағы ерекше қайсарлықтың, өзін-өзі билей алған ер мінездің белгісі.
Алайда жат елден келген қалмақ қызы Алашқа сіңіскендей көрінсе де, өз жұртын жүрегінен шығармайды. Оның Ноянға көз салуы он бес жасар жігіттің жүрегінде ұшқын оятып, ол ұшқын бірте-бірте алауға айналады. Екі жас оңаша кездесіп, «айрылмаймыз» деп анттасады. Қыз Ноянға: «сені сүйем, бірақ ата-анамның батасын алуым керек» деп, Сарыарқадан қашып, тыныш жерде бас қосуға үгіттейді. Ноян сеніп, екеуі қашып кетеді.
Бұл хабар Баянға жеткенде, батыр ашуға булығып, қуғынға түседі. Намыс пен ыза меңдеген сәтте ол інісін танымай, қайғылы қателікке ұрынады.
«Жан көке!» — деп сөз қатқанша,
Сұлу да жетіп келіп: «Баян аға!» — дегенше,
Қалды тартып батыр Баян.
Оқ тиіп жүрегінен құлап түсті
Атынан бүктеліп бөбек Ноян.
Ашудың буына уланған Баян інісінің «Жан көке, аға!» деген сөзін де естімей қалады. Есін жиған соң ғана батыр опық жейді: жылап, еңіреп, өз-өзін қайта-қайта жазғырады. Қу қалмақ қызын әкелгеніне, қызуқандылыққа берілгеніне, тіпті өз махаббатын да айыптайды.
Өз бауыры, өз сүйгенін өзі өлтірген
Болар ма, сірә, сорлы адам менен?!
Ел беті енді маған болсаң арам,
Алашым, аттанамын, жауыңда өлем!
Баян екі жасты жерлеп, ұзақ отырып, көз жасын төгеді. Содан кейін ғана ауылға бет алады. Ал қол жиналып, жорыққа дайын тұрған: Баян келген соң, Абылай «таң ата жүреміз» деп жарлық береді.
Шешуші шайқас және батырдың соңғы сөзі
Іле аңғарында қалмақтар қазақ қолын күтіп жатады. Олар келіссөзге жеті адам жіберіп, «ағаттық бізден болды» деп кешірім сұрап, байлық пен мал ұсыну арқылы айлаға көшеді. Абылай бұған ойланады да, кеңес жинап, ұсынысты қабылдауға бейім болады. Көпшілік үнсіз келісетіндей көрінгенде, Баян қарсы шығады: қалмақтың қулығын айтып, «шабайық» дейді.
Хан мен батыр сөзі қабыспайды. Абылай қайтуға бұйрық береді. Бірақ Баян хан әміріне разы болмай, таң сібірлей жүз жолдасын ертіп, қалың Қытайға қарай шабады. Кеудедегі кернеген ыза оны мың қолдық қалмаққа қарсы алып келеді. Тең емес шайқаста Баян жасағы жеңіліс табады.
Бұл тұста поэманың драмасы тереңдейді: батырдың ерлігі мен өкініші, намысы мен ішкі күйреуі бір нүктеге түйіседі.
Шайқаста Баян кеудесіне найза тиіп, ауыр жараланады. Көз жұмар алдында оның қиялына Ноян мен Ақшамаңдай анық елестейді. Сол сәтте батырдың соңғы тілегі — кешірім.
Іс өтті. Ажал жетті. Енді не бар?
Қоштасып айтысалық соңғы сөзді.
Келіңдер, қарақтарым, кешіңдер!
Осылайша батыр мәңгілікке көз жұмады. Мағжан ел аузындағы миф-аңызды ақындық шеберлікпен кестелеп, трагедиямен аяқталатын ұлы поэмаға айналдырған.
Поэманың түйіні: тарих арқылы рух ояту
Сырт қарағанда, поэма тек өткен тарихты суреттейтіндей көрінеді. Бірақ Мағжанның мақсаты — тарихты тізу ғана емес, ерлік пен еркіндік идеясын жырлау, ұлттық жігерді жану. Символист ақын поэма арқылы терең ой ұсынады.
Жүрегім, мен зарлымын жаралыға,
Сұм өмір абақты ғой саналыға.
Қызыл тіл қолым емес, кісендеулі,
Сондықтан жаным күйіп жанады да.
ХХ ғасыр басындағы аласапыран шақта өмір сүрген Мағжан Жұмабаев — қазақ халқының бодандықтан босап, дербес ел болуына ұмтылған азаматтардың бірі. Сол кезеңде зиялыларды қамауға алып, «қолын кісендегенімен», олардың «қызыл тілін» тыйып тастау мүмкін болмады.
Мағжан үшін «ескіні жырлау» — жаңаға жол беру. Яғни XVIII ғасырдағы қазақы рухты тірілтіп, өз дәуіріндегі халыққа жігер сыйлау. Батыр Баяндай ерлерді ұмытпай, ерлік дәстүрін жаңғыртқан елдің еркіндікке деген қуаты артатынын ақын осы поэма арқылы сезіндіреді.
Әдемі өткенді ойлап айнымасам,
Сұм өмір күшті уын аяды ма?
Қорыта айтқанда, «Батыр Баян» — тарихи тұлғалар тағдыры арқылы ұлттық сананы серпілткен, трагедияны көркемдік биікке көтерген дастан. Мағжан ең алдымен өз заманында қаламмен қаруланған күрескер ақын ретінде танылды.