Қазақша рефераттар

1500 ж. - жану процесі жүрмейтін атмосферада жануарлардың өмір сүре алмайтындығы дәлелденді (Леонардо да Винчи)

Ғылым тарихындағы маңызды ашылулар хронологиясы

Бұл тізімде жылдар бойынша негізгі жаңалықтар берілген. Мәтін редакцияланып, терминдер біріздендірілді: жасуша, ген, ДНҚ, фотосинтез секілді ұғымдар ғылымдағы бетбұрыстарды айқын көрсетеді.

XVI–XVII ғасырлар: бақылаудан микродүниеге дейін

Алғашқы тәжірибелер, микроскопия, қанайналым және жасушаның ашылуы

  • 1500 ж. — жану жүрмейтін атмосферада жануарлар өмір сүре алмайтыны дәлелденді (Леонардо да Винчи).

  • 1609 ж. — алғашқы микроскоп жасалды (Г. Галилей).

  • 1628 ж. — қанайналым ашылды (В. Гарвей).

  • 1651 ж. — «Барлық тіршілік жұмыртқадан» қағидасы қалыптасты (В. Гарвей).

  • 1661 ж. — капиллярлар ашылды (М. Мальпиги).

  • 1665 ж. — тоз (пробка) ұлпасынан жасуша құрылымы сипатталды (Р. Гук).

  • 1668 ж. — шыбын дернәсілінің жұмыртқадан дамитыны тәжірибемен дәлелденді (Ф. Реди).

  • 1674 ж. — бактериялар мен қарапайымдар ашылды (А. Левенгук).

  • 1676 ж. — пластидтер мен хроматофорлар сипатталды (А. Левенгук).

  • 1677 ж. — адам сперматозоиды алғаш рет анықталды (А. Левенгук).

  • 1688 ж. — «түр» жүйелеудегі (систематикалық) бірлік ретінде анықталды (Д. Рей).

XVIII ғасыр: газдар, тыныс алу және жүйелеу

Химия мен биология түйіскен кезең

Негізгі жаңалықтар

  • 1727 ж. — көмірқышқыл газы ашылды (Дж. Блэк).

  • 1753 ж. — организмдерді жүйелеу принциптері және бинарлық номенклатура жасалды (К. Линней).

  • 1754 ж. — сутек ашылды (Г. Кавендиш).

Өсімдіктер физиологиясы

  • 1766 ж. — өсімдіктердің ауамен тыныс алатыны дәлелденді (С. Гейлс).

  • 1778 ж. — өсімдіктер оттек бөлетіні анықталды (Дж. Пристли).

  • 1779 ж. — жарық пен өсімдіктердің жасыл түсі арасындағы байланыс анықталды (Я. Ингенхауз).

XIX ғасыр: жасуша, эволюция және тұқым қуалау

Теориялар мен тәжірибе ғылымды жүйеге келтірді

Ерте XIX ғасыр

  • 1809 ж. — органикалық дүниенің алғашқы эволюциялық теориясы қалыптасты (Ж. Б. Ламарк).

  • 1814 ж. — арпа экстракты ферменттердің көмегімен крахмалды қантқа айналдыратыны анықталды (Г. Кирхгоф).

  • 1823 ж. — бұршақ белгілерінің доминантты және рецессивті болатыны анықталды (Т. Э. Найт).

  • 1828 ж. — ұрық ұқсастығының заңы қалыптасты (К. Бэр).

  • 1831 ж. — жасуша ядросы ашылды (Р. Броун).

Орта және кеш XIX ғасыр

  • 1839 ж. — жасуша теориясы қалыптасты (Т. Шванн, М. Шлейден, Р. Вирхов).

  • 1841 ж. — жасуша протоплазмасы сипатталды (Я. Пуркине).

  • 1845 ж. — бейорганикалық заттардан органикалық қосылыс (сірке қышқылы) алғаш рет синтезделді.

  • 1853 ж. — сперматозоидтың жұмыртқа жасушасына енуі сипатталды (Ф. Кебер).

  • 1859 ж. — Ч. Дарвин: «Табиғи сұрыпталу жолымен түрлердің шығуы…».

  • 1862 ж. — фотосинтез нәтижесінде крахмал түзілетіні дәлелденді (Ю. Сакс).

  • 1862 ж. — орталық жүйке жүйесіндегі тежелу құбылысы анықталды (И. Сеченов).

  • 1864 ж. — биогенетикалық заң қалыптасты (Э. Геккель, Ф. Мюллер).

  • 1865 ж. — тұқым қуалау заңдылықтары жарияланды (Г. Мендель).

  • 1868 ж. — нуклеин қышқылдары ашылды (Ф. Мишер).

  • 1871 ж. — протеиндердің аминқышқылдардан тұратыны анықталды (Н. Любавин).

  • 1871 ж. — қанттың спиртке айналуы ферменттердің көмегімен жүретіні дәлелденді (М. Манасеина).

  • 1874 ж. — өсімдік жасушасының митоз арқылы бөлінетіні анықталды (И. Д. Чистяков).

  • 1875 ж. — тотығу процестері қанда емес, ұлпаларда жүретіні дәлелденді (Э. Пфлюгер).

  • 1878 ж. — жануар жасушасының митоз арқылы бөлінуі дәлелденді (В. Флемминг, П. И. Перемежко).

  • 1880 ж. — витаминдер ашылды (Н. И. Лунин).

  • 1882 ж. — туберкулез таяқшасы ашылды (Р. Кох).

  • 1883 ж. — иммунитеттің биологиялық (фагоцитарлық) теориясы тұжырымдалды (Н. И. Мечников).

  • 1892 ж. — вирустар ашылды (Д. И. Ивановский).

  • 1898 ж. — мейоз алғаш рет сипатталды (В. И. Беляев).

  • 1899 ж. — бактериофагтар ашылды (Н. Ф. Гамалей).

XX ғасыр және қазіргі биологияның қалыптасуы

Генетика, биохимия, ДНҚ және биотехнология

1900–1930: генетика мен физиологияның серпіні

  • 1900 ж. — тұқым қуалау заңдылықтары қайта ашылды (К. Корренс, Э. Чермак, Г. де Фриз).

  • 1900–1901 жж. — шартты рефлекс туралы ұғым қалыптасты (И. Павлов).

  • 1901 ж. — адам қанының топтары анықталды (К. Ландштейнер).

  • 1908 ж. — популяциядағы тұқым қуалау заңы ашылды (Г. Харди, В. Вайнберг).

  • 1910 ж. — ашу мен тыныс алудың біртұтас процесс екені дәлелденді (С. Костычев).

  • 1910 ж. — филэмбриогенез (макроэволюция) теориясы қалыптасты (А. Н. Северцев).

  • 1911 ж. — ісік тудыратын вирустар («Раус саркомасы») ашылды (Ф. Роус).

  • 1914 ж. — тұқым қуалаудың хромосомалық теориясы қалыптасты (Т. Морган).

  • 1920 ж. — нейросекреция құбылысы ашылды (О. Леви).

  • 1920 ж. — тұқым қуалайтын өзгергіштіктегі гомологтық қатарлар заңы қалыптасты (Н. Вавилов).

  • 1923 ж. — фотосинтездің тотығу-тотықсыздану реакциялары арқылы жүретіні дәлелденді (Т. Тунберг).

  • 1924 ж. — Жер бетіндегі тіршіліктің пайда болуы туралы теория қалыптасты (А. Опарин, Дж. Холдейн, С. Фокс, С. Миллер, Г. Мёмер).

  • 1924 ж. — гормондардың көмірсу метаболизміндегі қызметі сипатталды (А. Усай).

  • 1924–1926 жж. — рентген сәулесі мен химиялық заттардың мутациялық процеске әсері анықталды (Г. Меллер, Г. Кадсон, Г. Филиппов).

  • 1926 ж. — В. Вернадскийдің «Биосфера» еңбегі жарық көрді.

  • 1929 ж. — табиғи пенициллин бөлініп алынды (А. Флемминг).

1931–1957: молекулалық деңгейге жақындау

  • 1931 ж. — электрондық микроскоп жасалды (Е. Руска, М. Кнолль).

  • 1937 ж. — органикалық қышқылдардың метаболизмдегі циклі ашылды (Г. Кребс, Ф. Липман).

  • 1940 ж. — биогеоценоз теориясы қалыптасты (В. Сукачев).

  • 1941 ж. — гендер өсу факторларының синтезін реттейтіні дәлелденді (Д. Бидл, Э. Татум).

  • 1941 ж. — фотосинтездегі оттектің көзі H2O екені дәлелденді (М. Тейц, Э. Рубен, А. П. Виноградов).

  • 1943 ж. — спонтанды мутацияның болатыны дәлелденді (С. Лурия, М. Дельбрюк).

  • 1944 ж. — ДНҚ-ның генетикалық рөлі дәлелденді (О. Эвери, С. Маклеод, М. Маккарти).

  • 1945 ж. — трансплантация кезінде иммунологиялық қабылдамау құбылысы дәлелденді (П. Медавар).

  • 1946 ж. — бактериялардағы рекомбинация жүйесі ашылды (Д. Ледерберг, Э. Татум).

  • 1948 ж. — кибернетикалық жүйелер мен тірі организмдерді басқару принциптерінің ортақтығы негізделді (Н. Винер).

  • 1952 ж. — өсімдіктердегі ауыспалы генетикалық элементтер ашылды (В. Мак-Клинток).

  • 1953 ж. — ДНҚ-ның қос тізбекті моделі жасалып, құрылымы анықталды (Дж. Уотсон, Ф. Крик).

  • 1955 ж. — рибосома ашылды (Дж. Палладе).

  • 1957 ж. — алғашқы протеин — инсулин — химиялық жолмен синтезделді (Ф. Сэнгер).

1960–1985: генетикалық кодтан биотехнологияға

  • 1960 ж. — хлорофилл синтезделді (Р. Вудворд).

  • 1960 ж. — дене жасушаларының гибридизациясы жүзеге асырылды (Г. Барский).

  • 1962 ж. — ген белсенділігінің арнайы ген-оператормен реттелетіні анықталды (Ф. Жакоб, Ж. Моно).

  • 1964 ж. — микроорганизмдердегі қозғалмалы (транспозондық) генетикалық элементтер анықталды (Э. Кондо, С. Митсухаши).

  • 1964 ж. — информосома ашылды (А. Спирин, М. А. Айтхожин, Г. Георгиев).

  • 1968 ж. — генді химиялық синтездеу жүзеге асырылды (Х. Корана).

  • 1970 ж. — кері транскриптаза ферменті ашылды (Х. Темин, Д. Балтимор).

  • 1972 ж. — алғашқы рекомбинантты ДНҚ алынып, гендік инженерия әдістері қалыптасты (П. Берг, С. Коэн, Д. Хелинский, Г. Бойар).

  • 1975 ж. — қажетті антидене синтездейтін соматикалық гибридті жасуша — гибридома — алынды (Ц. Мильштейн, Г. Кехлер).

  • 1977 ж. — ДНҚ тізбегіндегі нуклеотидтер ретін анықтау әдістері қалыптасты (А. Максам, У. Гильберт, Ф. Сэнгер).

  • 1982 ж. — рекомбинантты ДНҚ арқылы организм фенотипін өзгерту мүмкіндігі көрсетілді (Р. Полмитер, Р. Бринстер).

  • 1985 ж. — ізашар РНҚ-ның артық бөліктері алынып тасталатын, ақуыз синтезіне қажет ақпарат қалыптасатын модификация — сплайсинг — сипатталды.

Ескерту

Кейбір есімдер мен транслитерациялар әр дереккөзде әртүрлі берілуі мүмкін. Бұл нұсқада жазылуы біріздендіріліп, мәтіннің оқылымы жақсартылды.