Тақырып бойынша сурет салу сабағын оқыту бейнелеу өнері мұғалімінің ерекше қызмет формасы
Мектептегі бейнелеу өнері пәнінің мәні
Мектептегі бейнелеу өнері, басқа оқу пәндері сияқты, өзіне тән ерекшеліктері, мақсаты және жүйелі оқу курсы бар пән. Бірінші сыныптан бастап сурет салу ойын әрекетінен оқу әрекетіне ауысады: балаларды қарадүрсін бейнелеуден біртіндеп алыстатып, бейнелеу өнері туралы білім беріп, дағды қалыптастыру кезеңі басталады.
Ғылым негіздерін оқыту қалай жүйелілікті талап етсе, бейнелеу өнерінде де форманы жазықтықта бейнелеудің ережелері мен заңдылықтары туралы дұрыс түсінік берілуі тиіс.
Сондықтан оқу процесін дұрыс ұйымдастыру, оқушының зейінін ең маңызды нәрсеге бағыттау, материалды тез әрі сапалы меңгерудің жолын көрсету — мұғалімнің жетекші міндеті. Көркемдік білім беру үстірт таныстырумен шектелмей, мүмкіндігінше терең білім мен тұрақты дағдыға жеткізуді көздеуі керек: адам білмейтін нәрсесін сүйе де алмайды, ал қызығушылық көбіне түсініктен басталады.
Мұғалімнің кәсіби басшылығы неге шешуші?
Балалар жас кезінде кез келген іске құлшыныспен кіріседі: сурет салады, құрастырады, ән айтып, билейді. Бірақ оны әрі қарай дамыту үшін уақтылы жәрдем мен бағыт қажет. Тәжірибелі жетекші дер кезінде қолдамаса, бала бұрын ықыласпен істеген ісінен суып қалуы мүмкін.
Жауапкершілік
Әр мұғалім оқу мен тәрбиеге жауапты: оқушы әрекетіне бағыт береді, жұмысты ұйымдастырады, нәтижені бақылайды.
Үздіксіз бақылау
Педагогтың бағыттаушы рөлінсіз және жүйелі бақылаусыз оқу-тәрбие жұмысының нәтижелі болуы қиын.
Қызығушылықты сақтау
Материал түсінікті әрі тартымды берілсе, балалардың ынтасы күшейеді; түсініксіз болса — зейін төмендейді.
Бейнелеу өнерін оқытудың жалпы білімдік мақсаты
Бейнелеу өнері балаларға қоршаған ортаны тануға көмектеседі: байқампаздығын арттырады, форма мен түсті ажыратуға үйретеді, салыстыру дағдысын қалыптастырады, ұқсастық пен айырманы көруге жетелейді. Мұғалім оқушыға дүниені эстетикалық тұрғыдан түсінуге жол ашады, талғамын дамытады, қоршаған ортаны көркем, үйлесімді етуге тәрбиелейді.
Бұл мақсатқа тек қана өнер туындыларымен таныстыру арқылы емес, ең алдымен бейнелеу сауаттылығын жүйелі үйрету арқылы жетуге болады.
Нұсқаға қарап сурет салуды оқыту: кезең-кезеңімен әдістеме
1) Бақылау және қабылдау
Оқушы нұсқаға қарап сурет сала бастағанда, көбіне неден бастарын білмейді: таза қағазды қалай игеру керек, жұмысты қалай жоспарлау қажет — бәрі сұрақ. Тәжірибелі педагог жұмысты кезеңдерге бөліп, орындалу бірізділігін көрсетеді.
Мұғалім нұсқаны талдауға кіріспей тұрып, оқушы назарын мына сұрақтарға бағыттайды:
- Форманың сипаты қандай?
- Өлшемдер қатынасы қалай: биіктігі ме, әлде ені ме үлкен?
- Жарық қай жерден түсіп тұр, бетінде жарық-қараңғы қалай бөлінген?
- Түсі қандай, жалпы колориті қалай қабылданады?
2) Құрылымдық талдау
Алдын ала таныстырудан кейін мұғалім терең бақылауға көшеді: нұсқаның негізгі құрылымдық ерекшеліктерін көрсетіп, ғылыми талдауға үйретеді. Бұл жерде конструктивтік құрылым, жарықтың форма бетінде бөліну заңдылығы, перспектива құбылысының негіздері түсіндіріледі.
Оқушы алдымен форманы тұтастай көруі, кейін маңызды бөліктердің орналасуын, өзара байланысын анық әрі нақты аңғаруы керек.
Түсіндіру барлығына түсінікті болуы үшін, мұғалім тақтаға иллюстрация жасап көрсетуі немесе әдістемелік құралдарды пайдалануы қажет.
3) Орындау барысындағы жетекшілік
Оқушы нұсқамен танысқан соң сурет салуға кіріседі. Мұғалім жаңа оқу міндеттерін қояды, белгілі жүйе бойынша жұмыс барысын бақылауды ұйымдастырады, нұсқа құрылымына зейінді қайта-қайта бағыттайды. Педагог оқушының ойлауына бағыт беріп, қолдау көрсетеді, бірақ оқушының орнына сурет салып бермейді: дағды өз еңбегі арқылы қалыптасады.
Қиындық туғанда жәрдем қосымша сұрақ қою, тұспалдап бағыттау арқылы беріледі. Оқушы жұмысы үнемі назардан тыс қалмауы тиіс.
4) Қателермен жұмыс және түзету мәдениеті
Бастауыш сынып оқушылары нұсқаны талдауға әлі дағдыланбағандықтан, алғашқы әсерге сүйеніп салады және нұсқамен салыстыруды білмеуі мүмкін. Мұғалім оларды жанама бақылаудан бастап, нақты талдауға біртіндеп үйретеді.
Практикалық қағида
Сурет салу барысында оқушы қаламды қағазға жеңіл тигізіп, мүмкіндігінше өшіргішті шамадан тыс қолданбауға ұмтылады. Өшіргіш тек сурет қатты кірлегенде немесе түзету іздері айқын көрінгенде ғана орынды.
Мұғалім қатені «қате» деп қана белгілемей, оның қай жерде екенін және қалай түзетуге болатынын түсіндіруі керек. Егер педагог кешігіп қалса, түзету әлдеқайда қиындайды.
Сыныптағы жұмысты ұйымдастыру: мұғалімнің тактикасы
Мұғалім 2–3 минуттық нұсқаудан соң сыныпты аралап, балалардың жұмыстарын бақылайды. Қателер байқалса, бірден назар аудартып, әрі қарай қалай дұрыс жалғастыру керегін қысқа әрі нақты кеңеспен түзетеді. Бір айналымнан кейін мұғалім қайтадан алғашқы оқушыға оралып, жұмыстың ілгерілеуін тексереді.
Егер барлық оқушыға ортақ қате анықталса, мұғалім жұмысты уақытша тоқтатып, қатенің себебін түсіндіріп, тақтада түзету жолын көрсетеді.
Түсіндіру тілі: түсінікті, нақты, қызықты
Мұғалімнің алдына қойылатын басты талап — материалды барлық оқушы түсінетіндей ету. Сөздер балаға жеңіл қабылданатындай болуы керек; түсініксіз терминдерден қашқан дұрыс. Ал айналып өту мүмкін болмаса (мысалы: колорит, валер, лессировка), сол сәтте қарапайым тілмен түсіндіріп беру қажет.
Түсініксіз терминдер көп қолданылса және мәні ашылмаса, оқушыға материал қызықсыз болып көрінеді, нәтижесінде зейін мен тыңдау мәдениеті төмендейді.
Сәндік және тақырыптық сурет салу: еркіндік пен жетекшіліктің теңдігі
Сәндік сурет салу сабақтары
Бұл сабақтарда көптеген мұғалімдер оқушыларға толық еркіндік беріп, өз белсенділігін төмендетіп қояды. Алайда оқушы шығармашылық тапсырманы өз бетімен орындауы тиіс деген түсінік мұғалімді шетке шығармауы керек. Керісінше, педагог күрделі міндеттерді шешуге көмектесіп, бағыттауы тиіс.
Сәндік композицияда маңызды ұғымдар:
- ритм
- симметрия және асимметрия
- элементтердің қайталануы мен кезектесуі
- тоналдық қатынастардың үйлесімі
Мұндай жаттығулар оқушының ойлауын және шығармашылық қиялын арттырады; ал мұғалімнің композициялық заңдылықтарды білуі оқу-тәрбие процесін сауатты құруға көмектеседі.
Тақырыптық сурет салу сабақтары
Мектеп тәжірибесінде кейде мұғалім тақырыпты айтып қана шектеліп, балаларды өз білгенін салуға қалдырып қояды. Бастауыш сыныпта оқушыны жігерлендіру оңай: жазда не көргенін сұрасаң, суға шомылу, балық аулау, еңбек көріністері сияқты оқиғаларды айта бастайды. Бірақ мұнда да мұғалім бақылаушы болып қалмай, жетекшілік етуі керек.
Тақырыптық композиция жұмысы сюжетті іздеуден басталады. Мұғалім баланың жасына лайық, қызығушылығына сәйкес сюжет таңдауға көмектесуі тиіс.
Шығармашылық қиял бұрынғы тәжірибеге сүйенеді: адам көргені мен елестету қорын қолданбай жаңа нәрсе ойлап таба алмайды. Сондықтан мұғалім композициялық ойды табудан бастап, суретті аяқтағанға дейін оқушының жұмысын жүйелі қолдап отырады. Сонымен бірге композицияның сюжетті айқын ашатынын және автордың оқиғаға қатынасын білдіретінін түсіндіреді.
Мұғалім оқушыларға бір маңызды ескертуді дер кезінде айтады: суреттегі нысандардың тым көп болуы тақырыпты ашуды әрдайым жақсартпайды. Артық деталь идеялық мазмұнға кедергі келтіруі мүмкін.
Композиция: ережелер мен заңдылықтарға сүйенген сауат
Кейбір пікірлерде «композицияның нақты заңдылықтары жоқ, ол тек интуицияға байланысты» делінеді. Алайда кәсіби академиялық дәстүрде композиция қағидаларын оқыту әрдайым болған. Әртүрлі авторлар композиция ережелерінің санын әрқалай көрсеткенімен, ортақ мақсат бір: бейнені мағыналы, тұтас және әсерлі құру.
Негізгі заңдылықтар
- симметрия және асимметрия
- тепе-теңдік және ритм
- статика және динамика
- қосалқының бастыға бағынуы
- көру орталығын және ең бастыны бөліп көрсету
Қысқа түсіндірмелер
Симметрия — оң және сол бөліктердің шартты теңдігі; асимметрия — тепе-теңдіктің әдейі бұзылуы арқылы қозғалыс әсерін күшейту.
Тепе-теңдік — композициялық беріктік; айнадай көшірме емес, бірақ салмақтың тең бөлінуі.
Ритм — элементтердің немесе қозғалыстың қайталануы арқылы құрылымдылық пен үздіксіздік тудыру.
Статика — тұрақты қалпы айқын, тік және көлденең құрылымға бейім; динамика — диагональ, спираль, зигзаг тәрізді қозғалысты күшейтетін құрастыру.
Әрине, бастауыш сынып оқушылары күрделі композициялық міндеттердің бәрін бірден шеше алмайды. Бірақ әр жас кезеңіне лайық білім көлемін және үйрету тәсілдерін дұрыс таңдаса, мұғалімнің жетекшілігі оқушының ілгерілеуін айқын көрсетеді.
Оқу үрдісін жоспарлау: бағдарлама — бағыт, мұғалім — ұйымдастырушы
Оқу үрдісін ұйымдастырудың негізгі формасы — сабақ. Материалды оқу жылының күндеріне, айларына, тоқсандарына бөлу жоспардың сапасын арттырады. Сабақтың қарқыны жаңа материалдың мазмұнына және 45 минут ішінде әр оқушыға түсетін жүктеменің мөлшеріне байланысты анықталады.
Жоспарлауға кіріспес бұрын мұғалім бағдарлама мазмұнымен толық танысуы тиіс: тапсырмалар тізімі, сағат саны, орындалу мүмкіндіктері, әр сыныпқа арналған білім мен дағды көлемі — бәрі сонда көрсетіледі.
Дегенмен педагогикалық үрдіс — шығармашылық үрдіс. Бағдарлама қатып қалған ереже емес, жалпы бағыт-бағдар. Кейде бағдарламада ұсынылған репродукциялар немесе нұсқаға қойылатын заттар нақты жағдайда табылмауы мүмкін. Мұндайда бағдарлама барлық тармақты сөзбе-сөз орындауды талап етпейді: мұғалім сол суретшінің басқа еңбегімен алмастыра алады, ал натюрморт үшін көрсетілген күрделілік деңгейіне сай өзге затты таңдауға құқылы.
Жоспарлаудағы екі тірек
- Оқу материалының негізгі мазмұнын айқындау.
- Қолдағы дидактикалық материал мүмкіндігімен санасу.
Жылдық жұмыс жоспары
Бейнелеу өнері мұғалімі әр сыныпқа арнап жылдық жоспар жасайды. Тәжірибеде жылдық иллюстративтік жоспар оқу мазмұнын көрнекті түрде елестетуге және жыл бойғы жұмысты бірізді ұйымдастыруға тиімді.