Қимылдау техникасы
Баскетбол техникасы: мәні және дамуы
Баскетболшы техникасы — нақты ойын жағдайларын тиімді пайдалануға арналған, спорт түрінің дамуы барысында жинақталған әдіс-тәсілдердің жиынтығы және олардың алуан түрлілігі. Техника тәсілі термині құрылымы жағынан өзара сәйкес келетін әрі бір ойын міндетін шешуге бағытталған қозғалыстар жүйесін білдіреді.
Әр түрлі тәсілдер қолданылатын жағдайлардың көптүрлілігі орындау әдістерін жетілдіреді, құрылымын реттейді. Баскетбол дамуының әр кезеңінде тәсілдердің саны, оларды орындау жолдары және бағалау критерийлері өзгеріп, үздіксіз жетілдіріліп отырды. Бұл үдерісте ойын ережелерінің дамуы, сондай-ақ ойыншылардың даярлығының (дене, психологиялық, тактикалық) артуы маңызды рөл атқарады.
Әр кезеңдегі спортшы техникасы — ойыншыға ереже шеңберінде қалып, күрделі ойын жағдайларында ең тиімді әрекет жасауға көмектесетін, тәжірибемен дәлелденген тәсілдер жиынтығы.
Кенет қалыптасатын ойын сәттерінде жоғары нәтижеге жету үшін баскетболшы ойын техникасының кең ауқымын толық меңгеріп, нақты жағдайда қажетті тәсілді (немесе тәсілдер комбинациясын) таңдап, оны тез әрі дәл орындауы тиіс.
Жоғары техникалық шеберліктің критерийлері
Функцияны толық орындау
Шабуыл және қорғаныстың негізгі тәсілдерімен қатар, берілген ойын функцияларын толыққанды атқаруға мүмкіндік беретін тиімді әдіс-тәсілдер жиынтығын еркін пайдалану.
Дәлдік және тиімділік
Ойын тәсілдерін орындаудың нақтылығы мен нәтижелілігі.
Тұрақтылық
Қатты шаршау, психологиялық қысым, қолайсыз сыртқы жағдайлар сияқты қарама-қайшы факторларға қарамастан, тәсілдерді тұрақты орындау.
Қарсы әрекетке бейімделу
Қарсылас ойыншының жауап әрекеттеріне қарай техникалық тәсілдердің кезеңдерін дұрыс қолдана білу.
Жарыс барысындағы бірқалыптылық
Көпкүндік жарыстарда ойыннан ойынға дейін көрсеткіштің төмендемей, жоғары дәлдікпен сақталуы.
Техника мен тактиканы жетілдіру: оқыту логикасы
Мұғалімнің жас баскетболшыларды тактикалық іс-әрекеттерге үйретудегі негізгі міндеті — ойын барысында пайда болатын жағдайларды ойыншының шығармашылық жолмен шешуін қамтамасыз ету. Ол үшін жүйелі түрде: зейінді арттыру, ойын жағдайында бағдарлану тәсілдерін көрсету, негізгі жеке және топтық тактикалық әрекеттерді үйрету қажет.
Үйрету реттілігі
- Алдымен — жеке тактикалық іс-әрекеттер.
- Кейін — ойын жүйесіне жақын жеке және топтық әрекеттерді нақтылау.
- Шабуыл мен қорғаныстың екіжақты байланысын қатар зерттеу.
Тактикаға үйрету арнайы жаттығуларды талап етеді: олар ойыншылардың әрекетін белгілі бір шарттар арқылы шектейді немесе керісінше кеңейтеді. Осылайша ойыншының шешім қабылдауы, уақытында әрекет етуі және қарсыласқа бейімделуі дамиды.
Шабуыл тактикасы және доппен ойнау
Допты тартып алған команда шабуылдаушыға айналады. Шабуыл — команданың ойындағы негізгі функциясы: дәл шабуыл әрекеттері арқылы команда басымдық алып, қарсыласты өзіне тиімсіз тактикалық шешімдерге мәжбүрлей алады.
Шабуылдың негізгі мақсаты
Қарсыластың қоржынына допты енгізу. Бұл мақсатқа белгіленген уақыт ішінде (дәстүрлі талап бойынша 30 секунд) жету үшін алдын ала ұйымдастырылған және дайындалған тактикалық жүрістер қолданылады.
Мұндай жүрістер допты қарсылас қоржынына жақындатуға, нәтижелі шабуылға қолайлы жағдай жасауға, сондай-ақ лақтырудан кейінгі допқа таласуға мүмкіндік туғызуға бағытталады. Шабуыл тактикасы нақты қарсыласқа және ойын кезеңіне қарай мақсатты тәсілдерді, жоспарлы шабуыл формалары мен әдістерін таңдауға көмектеседі.
Жіктелуі
Сипатына қарай
Жеке және топтық әрекеттер.
Топтық әрекеттер ішінде
Топтық және командалық әрекеттер.
Қорғаныс: қарсыласу техникасын үйрету ерекшелігі
Қарсыласу әдістерін үйрету реттілігі оқытылатын шабуыл тәсілдеріне тәуелді: алдымен шабуылдың белгілі бір тәсілі меңгерілгеннен кейін, соған қарсы қорғану тәсілі үйретіледі. Тәжірибе көрсеткендей, ойыншылар қорғаныс тәсілдерін кейде төмен ынтамен үйренуі мүмкін. Сондықтан түсіндірме, әңгіме және үлгі көрсету арқылы қорғанысты меңгеруге қызығушылықты күшейту маңызды.
Үйренудің аса маңызды негіздері
- Бақылай білу және қарсыластың әрекетін дұрыс бағалау.
- Ойын тәсілін уақытында әрі тиімді қолдану.
- Назарды негізгі нүктелерге шоғырландыру және техниканы дұрыс орындау.
Шабуыл техникасының негізі: қозғалыс
Баскетбол техникасының негізі — қозғалыс. Ойын алаңындағы қозғалыс шабуыл міндеттерін шешуге бағытталған әрекеттер жүйесінің бөлігі болып табылады. Ойыншы жүріс, жүгіру, секіру, тоқтау және айналу тәсілдерін қолдана отырып, бос орын табады, қарсыласынан сытылып шығады және келесі шабуылға қолайлы позицияға орналасады.
Аяқтың дұрыс жұмысы мен тепе-теңдікті сақтау доппен орындалатын әрекеттердің тиімділігіне тікелей әсер етеді: қозғалыста және секіруде пас беру, доп жүргізу, алдау қимылдары, секіріп лақтыру және т.б.
Жүріс
Жүріс ойын барысында басқа қозғалыс тәсілдеріне қарағанда сирек қолданылады. Ол көбіне қысқа тоқтауларда орын ауыстыруға, ойынның қарқынын бәсеңдетуге немесе жүгірумен бірге темпті реттеуге қызмет етеді. Қарапайым жүрістен айырмашылығы — баскетболшы тізесін сәл бүгіп қозғалады, бұл оған кенет жылдамдауға мүмкіндік береді.
Жүгіру және талпыныс
Жүгіру — ойынның негізгі қозғалыс тәсілі. Ол жеңіл атлетикадағы жүгіруден өзгеше: ойыншы алаң ішінде кез келген бағытта, алға да, артқа да, әртүрлі бастапқы қалыптан жылдамдығын өзгерте білуі тиіс. Қарсыластан босап шығуға бағытталған кенет үдеу спорт ойындарында талпыныс деп аталады.
Талпыныстың орындалуы
Әдетте алғашқы 4–5 қадам өте қысқа әрі жылдам (соққылы) орындалады; аяқ ұшымен қадам жасау басым. Қадам ұзарған сайын жылдамдық артады, ал ойыншы осы сәтте допты қабылдауға әрдайым дайын болуы керек.
Секіру
Секірулер өзіндік әдіс ретінде де қолданылады: ойыншылар жоғарыға, ұзындыққа, кейде бірнеше секіруді қатарынан орындайды. Негізгі екі түрі бар: екі аяқпен және бір аяқпен итеріле секіру.
Екі аяқпен итеріле секіру
Көбіне негізгі қалыптан басталады: ойыншы сәл отырып, қолын артқа жібереді, басын көтереді. Жерден көтерілу аяқтың қуатты жазылуына, дене мен қолдың алға және жоғары қозғалысына байланысты. Бұл түрі допты қоржынға лақтыруда және допқа қайта таласуда жиі қолданылады.
Бір аяқпен итеріле секіру
Жүгірістен жиналған инерцияны барынша пайдалану итерілу сапасына тәуелді. Соңғы қадам алдыңғыларға қарағанда кеңірек келеді: итерілетін аяқ алға қойылып, аяқ ұшына қарай «отыру» арқылы серпілуге дайындалады. Ең жоғарғы нүктеде сермелетін аяқ бүгіліп, итермелейтін аяқпен бір деңгейде ұсталады.
Қону (жерге түсу)
Қону қандай тәсілмен орындалса да жұмсақ болуы керек: дене салмағы тепе-теңдікте, аяқтар алшақ, тізе аздап бүгулі. Бұл қалып келесі қимылдарды жылдам жалғастыруға мүмкіндік береді.
Бағыт өзгерту, тоқтау және айналу
Жағдайға қарай ойыншы жүгіру бағытын өзгертіп, қарсыластың бақылауынан шығып, шабуылды жалғастыру үшін ашық аймаққа шыға алады. Тоқтау екі тәсілмен орындалады: секіріп тоқтау және екі қадаммен тоқтау. Ал қорғаушыдан сытылу және допты қағып алудан сақтану үшін айналу қимылдары қолданылады.
Айналудың негізгі әдістері
- Алға айналу: ойыншы беті қарап тұрған бағытқа қарай аттап өтеді.
- Артқа айналу: ойыншы арқасы қарап тұрған бағытқа қарай аттайды.
Қорғаныс техникасы: қимыл және допқа қарсы әрекет
Егер команда ойыншылары қорғаныста қателіктер жіберсе, жеңіске жетуі қиын. Әдетте шабуылшының техникалық мүмкіндігі қорғаушыға қарағанда жоғары болады. Дегенмен, қорғаныс әрекеттері дұрыс әрі жоғары зейінмен орындалса, олар өте тиімді нәтиже береді.
Қорғаныс техникасының екі негізгі тобы
1) Қимылдау техникасы
Алаң ішіндегі қозғалыс ерекшелігі мен қорғаныстағы жеке қимылдарды ұйымдастыру.
2) Доппен ойнау және қарсы әрекет техникасы
Доппен және допсыз ойыншыға қарсы әрекеттерді уақытында қолдану.
Тік тұрыс (қорғаныста)
Қорғаушы тұрақты қалыпта болуы керек: аяқтар сәл бүгулі, дене тепе-теңдікте. Бұл қарсыластың допты қабылдауына және қоржынға шабуыл жасауына кедергі келтіруге мүмкіндік береді. Қорғаушы өз ойыншысын бақылаумен қатар, доптың және басқа қарсыластардың әрекеттерін де қадағалауы қажет.
Қимыл-қозғалыс (қорғаныста)
Қорғаушының қозғалыс бағыты мен сипаты шабуылшының әрекетіне тәуелді. Сондықтан қорғаушы әрдайым тепе-теңдікті сақтап, кез келген бағытта қозғалып, қажет кезде алға, артқа және жанға жылдам ауыса білуі тиіс. Қысқа қашықтықта жылдамдықты арттыру, бағытты жедел өзгерту және лезде тоқтау — қорғаныстың маңызды талаптары.
Доппен және допсыз ойыншыға қарсы әрекет
Доппен ойнап тұрған және ойнап тұрмаған ойыншыға қарсы әрекеттер қорғаныстың өзегін құрайды. Командалық тәртіп пен жеке жауапкершілік сақталмаған жағдайда, қорғаныс жүйесі бұзылады, ал бұл жеңіс мүмкіндігін айтарлықтай төмендетеді.