Бағалы қағаздар рыногінің қалыптасуы

Қазақстанның орталықтандырылған жоспарлы экономикадан нарықтық экономикаға өтуі қоғамдық өндірістің сипатын түбегейлі өзгертті. Бұл өзгерістер ең алдымен меншік қатынастарына, шаруашылық субъектілерінің құрылымы мен қызмет ету тетіктеріне, олардың өзара қаржылық байланыстарының формаларына және қоғам топтарының шаруашылық нәтижелеріне мүдделілік деңгейіне әсер етті.

Соңғы 6–7 жылда болған қоғамдық-экономикалық өзгерістер Қазақстан Республикасының нарық қатынастары арқылы демократиялық қоғам құруға бағыт алған өтпелі кезеңімен тығыз байланысты. Нарықтық қатынастар өркениетті елдерде ертеден қалыптасып, соңғы жетпіс жылда социализм мен капитализм жүйелерінің бәсекесінде өзінің өміршеңдігін, экономикалық әрі әлеуметтік тиімділігін дәлелдеді.

Нарық уақыт өте келе өзгеруі мүмкін: оның институттары, салалық құрылымы, басқару әдістері және қатысушылары жаңарады. Алайда бұл өзгерістер, әдетте, нарықтың түпкі қағидаттарын өзгерте алмайтын, жекелеген сипаттағы ауыс-түйістер болып қалады.

Жоспарлы экономика жағдайында өндіріс, әлеуметтік-экономикалық қажеттіліктер және бөлу тетіктері орталықтандырылған басқаруға сүйенді. Меншіктің тек жалпыхалықтық түріне басымдық беру, тәжірибе көрсеткендей, халық қажеттілігін толық өтеуге жеткіліксіз болды.

Нарық — күрделі әрі көпқырлы қоғамдық қатынастар жүйесі. Бір жағынан, ол тауарлар мен қызметтер нарығын қамтыса, екінші жағынан, қор жинау нарығын қамтиды. Қор жинау нарығы, өз кезегінде, қаржы нарығы мен жылжымайтын мүлік нарығынан құралады. Осы нарықтардың өзара байланысы ұлттық экономикалық механизмді қалыптастырады, ал оның негізінде несие қатынастары жатыр.

Бағалы қағаздар нарығы субъектілері арасындағы қатынастар экономикалық-құқықтық механизмге сүйенеді. Алайда бағалы қағаздардың рөлі мұнымен шектелмейді: олар кез келген мемлекеттің төлем айналымында маңызды орын алып, инвестициялық қызметтің жүзеге асуына тікелей ықпал етеді.

Нақтырақ айтқанда, күрделі қаржы халық шаруашылығының ең тиімді салаларына бағытталады. Нарық жағдайында мұндай ресурстарды, әдетте, бәсекеге қабілетті әрі өміршең субъектілер тарта алады.

Ұйымдық және құрылымдық ерекшеліктеріне қарай бағалы қағаздар қаржы институттарымен, қаржы нарықтарымен және оларды реттейтін құқықтық нормалармен бірге мемлекеттің қаржы жүйесінің маңызды құрамдас бөлігіне айналады. Қазақстанда мұндай жүйе нарық қатынастарын қалпына келтіру қажеттілігі туған кезеңде — 1990-жылдардың басында қалыптаса бастады.

Бағалы қағаздар ақша түріндегі капиталға да, заттай капиталға да меншік құқығын бекітеді. Сондай-ақ мемлекеттік меншікті акционерлік қоғамдар арқылы халықтың — жекеменшік иелерінің — меншігіне кезең-кезеңімен айналдыруға мүмкіндік береді.

Бағалы қағаздар нарығында өзіне тән қаржы институттары жүйесі қалыптасады: онда қаржыландыру көздері шоғырланып, инвестициялық ресурстарды бөлу қатынастары іске асады. Өндірістің төмендеу және қысқару жағдайында жалпы ұлттық өнімдегі өндірістік инвестиция үлесін арттыру бағалы қағаздар нарығының әлеуетін тиімді пайдаланбайынша қиын.

Қазақстан Республикасы бағалы қағаздар нарығын құру және дамыту мақсатында бірқатар қажетті шараларды жүзеге асыруда. Меншікті мемлекет иелігінен алу және жекешелендірудің ұлттық бағдарламасы бағалы қағаздар нарығының негізгі элементтерін қалыптастыру үдерісін жеделдетті.

Мемлекеттік кәсіпорындарды акционерлік қоғамдар түрінде қайта құру инвестиция тартудың тиімді тетіктерінің бірі — акция шығаруды қолдануға жол ашты. Бағалы қағаздар нарығы экономика субъектілеріне инвестиция көздерін тартуға мүмкіндік береді: акция шығару ресурстарды кең ауқымда жұмылдыруға жағдай жасаса, облигация шығару ақша ресурстарын банктік қарызға қарағанда тиімді шарттармен тартуға мүмкіндік береді.

Мемлекет те бюджет тапшылығын жабу мақсатында ақша белгілерін қосымша шығармай-ақ, мемлекеттік бағалы қағаздарды шығару арқылы қаржы тартуды қолданады. Өркениетті елдер тәжірибесінде экономикалық өсуді қаржыландырудың негізгі арналарының бірі — бағалы қағаздар нарығы.