Мүнай өндіретін жерлерде экологиялық жағдай өте ауыр
Өнеркәсіптік өсім және экологиялық тәуекел
Соңғы жылдары облыста мұнай-газ өнеркәсібі қарқынды дамыды: көмірсутекті шикізатты барлау, өндіру және тасымалдау көлемі артты. Бұл — экономиканың маңызды секторы. Алайда экологиялық талаптар мен қоршаған ортаны қорғау нормалары толық сақталмаған жағдайда табиғи ортаға келетін зиян да ұлғаяды.
Облыста магистральді және өнеркәсіптік мұнай-газ құбырларының жалпы ұзындығы шамамен 240 шақырымды құрайды, 31 нысан жұмыс істейді. 2001 жылы бес кен орнында мұнай өндірілсе, кейінгі жылдары олардың саны он екіге дейін өсті. «Ұлы қабырға» Қытай–Қазақстан бірлескен кәсіпорнының өзі бір жылда 70-ке жуық ұңғыманы іске қосты. Сонымен қатар СНПС–Ақтөбемұнайгаз АҚ, Қазақтүрікмұнай, Қазақойл Ақтөбе, «Майерс Ойл Қазақстан» ЖШС сияқты табиғат пайдаланушылардың экологиялық жауапкершілігіне қатысты мәселелер әлі де өзекті.
Су ресурстарының ластануы: өзендерге түсетін қысым
Негізгі проблема
Мұнай өндіретін аумақтарда экологиялық жағдай ауыр. Шағын өзендер мен су жинақталу алаптарының мұнай өнімдерімен ластануы тоқтамай отыр.
Ластану анықталған су айдындары
- Ойыл
- Ембі
- Темір
- Атжақсы
- Ойсылқара
Бақылау және тәртіп
Мемлекеттік экологиялық бақылау бірқатар кәсіпорында санитарлық және технологиялық талаптардың сақталмайтынын көрсетті. Технологиялық тәртіп бұзылғанда төгінділердің жерге түсуі, булардың ауаға таралуы және газ шығарындылары қаупі артады.
Су қорғау талаптарын бұзу фактілері тіркелген жағдайларда әкімшілік шаралар қолданылғанымен, экологтарды алаңдататын мәселе сақталады: өндірістік қалдықтар ұзақ жылдар бойы жинақталған қолайсыз аудандарда жаңа өндіріс орындарының пайда болуы ауаны, топырақты және суды қосымша ластауы мүмкін.
Қала ауасының ластануы: автокөліктің үлесі
Ақтөбедегі негізгі фактор
Өндірістің өсуі жүк тасымалының ұлғаюына және көлік санының артуына әкеледі. Бұл Ақтөбе қаласы үшін өткір экологиялық проблемаға айналды: қала республикадағы ауа бассейні анағұрлым ластанған 5 қаланың қатарына кіреді.
- Автокөлік саны
- 38 000
- Шығарындылар үлесі
- 57%
Бұл кей деректер бойынша ірі кәсіпорындардың (мысалы, феррохром өндірісі) әсерімен салыстырғанда бірнеше есе жоғары көрсеткішке теңестіріледі.
Мониторинг нәтижелері
Қала атмосферасында зиянды заттардың мөлшері жиі түрде белгіленген нормадан асып түседі. Әсіресе азот диоксиді мен формальдегид бойынша тәуліктік орташа концентрациялардың тұрақты ауытқуы байқалады.
Мәтіндегі дерек бойынша 9 айда: азот диоксиді — ШРК 1,25; формальдегид — ШРК 4.
Ластаушы көздер
Ластаушылар қатарына энергетика нысандары, металлургия кәсіпорындары және көлік ағындары кіреді. Атмосфераға зиянды заттардың ең үлкен бөлігі автокөлік үлесіне тиеді.
Сонымен бірге облыс аумағында өндірістік қатты қалдықтар өте көп көлемде жинақталған: миллиард тоннадан астам қалдық, оның ішінде аса қауіпті түрлері де бар. Кей деректерде көмуге жататын радиоактив көздер саны да көрсетіледі.
Экологиялық басқару: сараптама, тексеріс және жауапкершілік
Қауіпсіздік кеңесі деңгейінде экономиканы дамыту табиғат қорғау заңнамасын ескере отырып, кешенді түрде шешілуі тиіс екені атап өтілді. Дегенмен қоғамдық экологиялық топтардың әлсіздігі мен аздығы табиғат қорғау бастамаларының тиімділігін төмендетеді.
Экологиялық сараптама
537 құжат экологиялық сараптамадан өтті. Бұл қала құрылысы, жобалау, зиянды заттар шығарындыларын шектеу жобалары, экологиялық төлқұжаттар және өзге де материалдарды қамтиды.
Тексеру жұмыстары
2300 тексеру жүргізіліп, 2700 заң бұзушылық анықталды. 420 қаулы шығарылды.
Айыппұл және өтемақы
Табиғат қорғау ережесін бұзушылар 8 млн теңгеге әкімшілік жауапкершілікке тартылды. Келтірілген 15,5 млн теңге зиянды өтеуге қатысты 43 қаулы қабылданды.
Инфрақұрылым және жүйенің орнығуы
Қоршаған орта сапасына аналитикалық бақылау жүргізетін зертхана іске қосылды. Соңғы ауыртпалықтарға қарамастан табиғатты қорғау жүйесі белгіленген міндеттерді орындап келеді: 15 жыл ішінде кәсіби тұрғыда қалыптасып, кадрлар техникалық, экономикалық және ұйымдастырушылық-әкімшілік құралдарды қолдануға бейімделді.
Мәтіндегі дерек: ауаны ластағаны үшін алынатын болжамды төлем көлемі 854 890,4 теңгеден 864 750,5 теңгеге дейін артқан.
Ақтөбе облысының табиғи-географиялық бейіні
Климат пен орналасу
Ақтөбе облысы 300 мың шаршы км-ден астам аумақты алып жатыр. Аймақ Еуро–Азия құрлығының орталығына жақын, теңіздер мен мұхиттардан алыс орналасқан. Климат шұғыл континентті: қысы қатал, жазы ыстық, жауын-шашын аз, ауа ылғалдылығы төмен.
Жазда Орта Азия мен Ираннан құрғақ, ыстық ауа массалары келсе, Орал тарапынан солтүстіктің салқын желі соғады.
Өзендер жүйесі және су режимі
Өзендер мен жылғалар негізінен қыста түскен қар суымен қоректенеді. Су қорының негізі — көктемгі қар суы. Жаз–күз және қыс мезгілдерінде көптеген шағын өзендер мен жылғалар тартылып, кейде қатып қалады.
Негізгі гидрографиялық өзектер: Ор, Елек, Ұлы Қобда, Ойыл, Сағыз, Ырғыз, Жем.
Экономика, ресурстар және аймақтық мамандану
Облыстың экономикалық даму деңгейі жоғары: мұнай, газ, хром, мыс, титан, фосфор, калий тұздары сияқты пайдалы қазбалардың қорлары бар. Жергілікті қажеттілікке пайдаланылатын көмір кені де кездеседі. Табиғи ресурстар мен мамандану бағытына қарай аймақ шартты түрде үш бөлікке бөлінеді.
Солтүстік бөлік
Индустриялық-аграрлық бағыт: тау-кен өндіру, металлургия, өндірістік машина жасау, егіншілік.
Орталық бөлік
Тау-кен өндіру және аграрлық қызмет қатар дамиды: мұнай-газ өндіру, егіншілік, мал шаруашылығы.
Оңтүстік бөлік
Негізгі бағыт — мал шаруашылығы: қой, жылқы, түйе өсіру кең таралған.
Әлеуметтік-экономикалық өзгерістердің қоршаған ортаға әсері сөзсіз. Соған қарамастан өңірде табиғи ортаның жағдайын тұрақтандыру және жақсартуға бағытталған шаралар жүзеге асырылып келеді.
Инвестициялар және табиғатты қорғау шаралары
Соңғы жылдары табиғатты қорғау шараларын қаржыландыруға бағытталған жұмыстар жүргізілді. Мәтіндегі деректер бойынша 1999 жылы бұл мақсатқа 200,9 млн теңге жұмсалған. Соның ішінде республикалық бюджеттен Елек өзенін алты валентті хромнан қорғау шараларына 10 млн теңге бөлінген, қалғаны кәсіпорындардың өз қаражаты болған.
Нақты бағыттар
Қомақты қаржы бірқатар ірі кәсіпорындардың экологиялық шараларына бағытталған (мәтінде: Ақтөбемұнайгаз АҚ, АХКЗ АҚ, Ақбұлақ, Феррохром АҚ).
2006 жылы Елек өзенін алты валентті хромнан тазарту үшін республикалық бюджеттен 8 млн теңге, ал қатты тұрмыстық қалдықтар полигонын жобалауға жергілікті бюджеттен 5 млн теңге бөлінген.
Биоалуантүрлілік: аң-құс қоры және антропогендік қысым
Түрлік құрамы
Облыс аумағында сүтқоректі жануарлардың 62 түрі, құстардың 214 түрі кездеседі. Оның ішінде сүтқоректілердің 10 түрі және құстардың 35 түрі Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.
Көптеген түрдің жағдайы салыстырмалы түрде тұрақты болғанымен, антропогендік әсер және заңсыз аң аулау бағалы түрлер санының күрт азаюына әкелді.
Күрделі мысалдар
- Бұлан: 1980-жылдары 150–170 бас болса, қазір 10–15 басқа дейін азайған.
- Қабан: саны шамамен 50% төмендеген (шамамен 800–1000 бас деңгейі келтіріледі).
- Киік: Үстірт тобы 230–250 мыңнан 12–15 мыңға дейін, Бетпақдала тобы кей деректерде 200–300 мыңнан 2000–2500 басқа дейін азайған.
Негізгі себеп ретінде кәсіптік сипат алған жаппай браконьерлік аталады. Мәтінде келтірілген есеп бойынша киік саны жалпы 30,7 мың, оның ішінде облыста 18 мың басқа дейін мекендейді деп көрсетіледі (деректердің жылдары мен әдістемесі әртүрлі болуы мүмкін).
Өндіріс тығыздығы және жануарлар миграциясы
Темір және Мұғалжар аудандарында мұнай өндіретін кәсіпорындар тығыз орналасқан. Бұрғылау-өндіру қондырғыларының көптігі, автокөліктің үздіксіз қозғалысы және адам белсенділігі жабайы жануарлардың мекенін ауыстыруына, қозғалу жолдарының өзгеруіне ықпал етеді.
Орман қоры және ерекше қорғалатын аумақтар
Орман жамылғысының аздығы
Ақтөбе облысы — орманды алқабы аз өңірлердің бірі. Мемлекеттік орман қорының жері 192,5 мың га деп көрсетіледі, оның ішінде орман жері 83,3 мың га, орман жамылғысы 40,5 мың га. Бұл орташа республикалық көрсеткіштің шамамен 4,2%-ына және облыс аумағының 0,13%-ына тең.
Ормандар негізінен Елек, Қарғалы, Ойыл және басқа да шағын өзендердің бойында орналасқан. Олар қорғаныштық, топырақ қорғау, су сақтау және санитарлық-гигиеналық қызмет атқарады.
Орман құраушы түрлер және жасанды екпелер
Орман құраушы негізгі жыныстар — қайың мен көктерек. Өзен жайылмаларында қандыағаш пен қарағаш кездеседі. Қылқан жапырақты орман алқабы 464 га, сексеуіл 2680 га аумақта өседі.
1960 жылы Ақтөбе қаласын қорғау мақсатында қала маңында 5900 га екпе ағаш отырғызылған. Алайда күтімнің жеткіліксіздігі екпелердің қурауына, қалғандарының аласа әрі сирек болуына әкелген. 2004 жылғы 1 қаңтардағы дерек бойынша қурап кеткен орман екпелерінің алаңы 262 га.
Торғай мемлекеттік қорығы
Облыс аумағында ерекше қорғалатын табиғи аумаққа жататын республикалық бірегей нысан — Торғай мемлекеттік қорығы бар. Оның жалпы алаңы 348,0 мың га. Қорық Торғай, Ырғыз, Үлқаяқ өзендерінің қосылу аймағында қалыптасқан сулы-батпақты алқаптарды және 43 көлден тұратын көл жүйесін қамтиды. Нысан халықаралық ЮНЕСКО тізіміне енгізілген.
Қорытынды: өсім мен жауапкершіліктің теңгерімі
Өнеркәсіптің, көлік ағынының және инфрақұрылымның өсуі өңір экономикасын алға жылжытқанымен, қоршаған ортаға түсетін салмақты да күшейтеді. Су ресурстарының ластануы, қала ауасының нашарлауы, өндірістік қалдықтардың жиналуы және биоалуантүрліліктің азаюы — жүйелі басқаруды, қатаң бақылауды және нақты инвестицияны талап ететін өзекті мәселелер.