Құқықтық қатынастардың түрлері
Құқықтық қатынастардың түсінігі
Құқықтық қатынас категориясы құқықтың жалпы теориясында негізгі әрі орталық ұғымдардың бірі саналады. Ол құқықтың адамдардың жүріс-тұрысына қандай тетіктер арқылы әсер ететінін түсінуге мүмкіндік береді.
Анықтама
Құқықтық қатынас — қатысушылары субъективтік құқықтар мен заңды міндеттерге ие болатын, құқық нормаларымен реттелген қоғамдық қатынас.
Қоғамдық қатынастардың түрі көп: саяси, моральдық, экономикалық, әлеуметтік, ұлттық, діни және басқа да байланыстар. Бұл байланыстарды моральдық қағидалар, әдет-ғұрыптар, діни ережелер немесе құқықтық нормалар реттеуі мүмкін. Мысалы, отбасы қатынастарының едәуір бөлігі дәстүр мен діни нормалар ықпалында қалыптасады.
Дегенмен қоғамдағы барлық қатынастар құқықпен толық реттелмейді. Құқық, негізінен, әлеуметтік маңызы бар, қоғамдық мүдде мен мақсаттарды қамтитын қатынастарды реттеп, басқарып отырады. Осы мағынада құқықтық қатынас — мемлекет кепілдік беретін, екі жақты құқықтар мен міндеттерден тұратын қоғамдық байланыс.
Құқықтық қатынастардың негізгі белгілері
1) Нормативтік актілер арқылы реттелуі
Құқықтық қатынастар тек нормативтік актілер негізінде реттелетін байланыстарды қамтиды. Мұндай актілерде қатынастың мазмұны, субъектілердің құқықтары мен міндеттері, ал талаптар бұзылған жағдайда жауапкершілік түрлері көрсетіледі. Құқықтық қатынастар арқылы нормативтік актілер өмірде жүзеге асады.
2) Құқық пен міндеттің өзара сәйкестігі
Қатынаста әр тараптың құқықтары мен міндеттері толық айқындалады: бір тараптың құқығы екінші тараптың міндетіне сәйкес келеді. Осы арқылы субъектілердің құқықтық еркіндігі мен теңдігі қамтамасыз етіледі.
3) Еріктілік және мүдде
Субъектілер құқықтық қатынасқа, әдетте, өз еркімен және өз мүдде-мақсаттарын іске асыру үшін түседі.
4) Мемлекеттік кепілдік және жауапкершілік
Егер нормативтік актінің талаптары бұзылса немесе міндеттер дұрыс әрі толық орындалмаса, мемлекет қатысуымен құқық бұзушылықтың салдары жойылып, жауапкершілік түрі белгіленеді.
Құқықтық қатынастардың түрлері
Құқықтық қатынастарды жіктеу құқық нормаларын жіктеу сияқты әртүрлі негіздер бойынша жүргізіледі.
1) Құқық салалары бойынша
Қоғамдағы қатынастар мен оларды реттейтін нормативтік актілер құқық жүйесінің салаларына сай бөлінеді: мемлекеттік, әкімшілік, азаматтық, қылмыстық, қылмыстық-процессуалдық, азаматтық-процессуалдық және т.б.
2) Норманың қызметіне қарай
Қатынастар реттеуші және қорғаушы болып бөлінеді. Реттеуші нормалар қатынастарды ұйымдастырып, дамытады, ал қорғаушы нормалар олардың заңға сай орындалуын қамтамасыз етеді.
3) Мазмұнына қарай
Жалпылық құқықтық қатынастар мемлекет пен жеке азаматтар арасындағы жалпы құқықтық байланыстарды білдіреді. Нақты қатынастар заңды фактілер мен себептер туындағанда басталады (мысалы, сатып алу-сату шарты, бірлескен кәсіпорын құру және т.б.).
4) Субъектілердің жағдайына қарай
Қатынастар абсолюттік және салыстырмалы болып бөлінеді. Абсолюттік қатынаста құқық бір субъектінің қолында болады, ал өзге тұлғаларда тек міндет жүктеледі (мысалы, меншік иесінің құқығын бұзбау міндеті). Салыстырмалы қатынаста тараптардың құқықтары мен міндеттері өзара айқындалып, салыстырмалы түрде тең үйлеседі.
Қорытынды
Құқықтық қатынастар — қоғамдағы әлеуметтік құбылыстардың ең күрделі әрі ерекше түрлерінің бірі. Олар толықтай құқықтық нормалармен реттеліп, мемлекеттік мәртебе мен кепілдікке ие болады және қоғамның заңды, тұрақты, прогрестік бағытта дамуына ықпал етеді.