Қазақша рефераттар

ХХ ғасыр басындағы тарихи білім беру

ХХ ғасырдың басында педагогтар тарихи білім беруде оқыту әдістемесіне айрықша назар аудара бастады. Сабақ құрылымын оқушылардың дербес танымдық әрекетін ынталандыратындай етіп құрып, білімге деген ішкі қажеттілікті қалыптастыруды мақсат етті. Бұл ізденістер бір ғана бағытпен шектелмей, көрнекілікке сүйену, реферат пен баяндама әзірлеу, тарихи дереккөздерді қолдану, тіпті еңбек арқылы оқыту идеяларын да қамтыды.

ХХ ғасыр басындағы әдістемелік ізденістер

Тарихты оқыту барысында оқушылардың санасында нақты тарихи бейне қалыптастыруға ұмтылыс күшейді. Осы мақсатта карталар мен картиналар, суретті оқу кітаптары кең қолданылды. Саяхаттық жұмыс (экскурсия) оқу үдерісінің ажырамас бөлігіне айналып, тарих сабағына өлкетану материалдары жиі тартылды. Мұндай жұмыстар оқушылардың дербес еңбек ету дағдыларын дамытуға бағытталды.

Кең тараған тәсілдер

  • Сұрақ және жоспар әдісі: мұғалім құрастырған сұрақтар мен жоспарлар үй тапсырмасы ретінде беріліп, оқулықпен жұмысты жүйелеуге қызмет етті.
  • Оқулықпен жұмыс мәдениеті: мәтінді дұрыс оқу, оқығаны бойынша жоспар құру, негізгі ойды бөліп алу дағдылары бекітілді.
  • Көрнекілік және өлкетану: карта, сурет, экскурсия арқылы тарихи материалды нақтылау көзделді.

Осы кезеңде оқыту тәжірибесіне іс жүзіндегі, зертханалық және драмалау әдістері де енгізіле бастады.

Жаңа әдістер: іс жүзіндегі, зертханалық және драмалау

Іс жүзіндегі әдіс: дереккөзбен жұмыс

Іс жүзіндегі әдістің өзегі — тарихи дереккөздер негізінде жұмыс істеу. Көрнекті тарихшы-әдіскерлер И.А. Рожов пен М.Н. Покровский оқушылардың қызығушылығы мен меңгеру деңгейіне сай құжаттарды іріктеуге мән берді. Кейбір тәжірибелерде тарих курсын жүйелі баяндау күшейіп, оқулықтың рөлі екінші қатарға ығыстырылды.

Зертханалық әдіс: «тарихшы зертханасына» ену

Зертханалық әдіс тарихи құжаттармен, иллюстрациялық материалдармен және ғылыми-көпшілік мақалалармен дербес жұмыс жасау жүйесін қамтыды. Мұғалім оқушыларды тарихи зерттеудің «зертханасына» жетелеп енгізгендей болады, ал оқушы ғалымдарға бұрыннан белгілі қарапайым тұжырымдарды өзі үшін алғаш рет ашып, дәлелдеуге ұмтылады.

Реферат пен талдау сабағы

Әдіскер А.Ф. Гартвич дәстүрлі сабақты оқушылардың рефераттарын оқу және талдауға арналған әңгімемен алмастыруды ұсынды. Бұл үлгіде мұғалімнің рөлі — оқушылардың дербес жұмысына жетекшілік ету. Негізгі мақсат — оқушыны өздігінен ізденуге, материалды өңдеуге, ойды жүйелі жеткізуге үйрету.

Драмалау әдісі: тарихи оқиғаны сахналау

Драмалау әдісінің мәні — оқу үдерісінде тарихи оқиғалар бойынша шағын драмалық көріністер қою. Бұл тәсіл оқушыны мәтінді ғана емес, оқиға логикасын, кейіпкер уәжін, тарихи жағдайды түсінуге жетелейді.

Рефераттау жүйесі: кезең-кезеңмен күрделендіру

Әдіскерлер Б.А. Влахопулов пен Н.П. Покотило ұсынған рефераттау жүйесі оқушылардың дербес жұмыс дағдыларын біртіндеп қалыптастыруға бағытталды. Оқушы әрекеті бірнеше кезеңге бөлініп, қиындық деңгейі сатылы түрде артты.

Кезеңдер логикасы

  1. 1

    Бір мәтінмен жұмыс

    Мақала, брошюра немесе шағын кітап оқылып, конспект жасалады.

  2. 2

    Күрделірек кітапты баяндау

    Мазмұн мұқият меңгеріліп, реферат жоспары жасалады, кейін материал өз сөзімімен баяндалады.

  3. 3

    Бір тақырып бойынша бірнеше кітап

    Басты талап — оқушы материалды мазмұндаудың өзіндік жоспарын жасай алуы.

  4. 4

    Әртүрлі көзқарастарды салыстыру

    Қарама-қарсы пікірдегі еңбектер ортақ тұжырымға келтіріледі.

  5. 5

    Құжаттармен жұмыс және «шикі» материалды талдау

    Жоғары сыныпта дереккөздердің бастапқы материалдарын талдап, қорытынды жасау талап етіледі.

Мұндай кезеңдендіру жоғары сынып оқушыларына ойды байланыстыра, жүйелі түрде баяндауға көмектесіп, арнайы тарихи біліммен қатар жалпы оқу дағдыларын да тереңдетті.

Әдістерді ұштастыру және пікір алуандығы

Оқушылардың танымдық белсенділігін арттыруда М.Н. Коваленский тың тәсіл ұсынды: ғылыми-көпшілік әдебиетті, көрнекі құралдарды, оқу кітабын және оқулықты өзара ұштастыра қолдану. Әр тақырып бойынша жұмыстың қорытындысы ретінде қысқа жазбаша есеп тапсырылды.

Ал С.П. Сингалевич, В.Я. Уланов, К.В. Сивков сияқты әдіскерлер белгілі бір әдісті «жалғыз дұрыс жол» ретінде дәріптеудің қажеті жоқ деп санады. Олар әртүрлі оқулықтарды сыныпта да, үйде де дербес орындауға негізделген жұмыс тәсілдерін пайдалы деп есептеді.

Педагог кадрларын даярлау және қазақ даласындағы жағдай

ХХ ғасыр басында педагог кадрларын даярлау ісіне де көңіл бөлінді. 1911 жылы Мәскеуде екі жылдық педагогикалық институт ашылып, тыңдаушылардың әдістемелік дайындығы күшейтілді: бірінші курста әдістемеге аптасына 4 сағат, екінші курста 3 сағат бөлінді.

Патшалық Ресей құрамындағы қазақ облыстарында тарих пәні мен оны оқыту әдістемесі қоғамдық пәндер мен педагогика аясында дамыды. Кейін А. Байтұрсынұлы, М. Жұмабаев, Ж. Аймауытов, Қ. Сәтбаев, Ә. Ермеков сияқты ағартушылар жекелеген пәндер бойынша оқу құралдарын жазғанымен, тарих оқулығы жүйеленіп, дербес пән ретінде орныға қойған жоқ.

1917–1930 жылдар: тарихи білім берудегі революциялық қайта құру

1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін А.В. Луначарский мен М.Н. Покровский жүйелі тарихи білім берудің бұрынғы моделін сынап, «азаматтық тарихтың» орнына әлеуметтендіру мен еңбек тарихын оқытуды ұсынды. Нәтижесінде тарих оқу пәні ретінде қоғамтанумен алмастырылып, тарихтан маркстік түсіндіруге бағынған жекелеген фактілер ғана сақталды.

1918 жылғы еңбек мектебі және оқу үдерісінің өзгеруі

  • Үй тапсырмасын тексеру мен ұпайлық бағалау, емтихан және жазалау тәсілдері жойылды.
  • Сыныптан сыныпқа көшу педагогикалық кеңестің оқушының оқу жұмысын орындауы жөніндегі пікіріне сүйенді.
  • «Сынып» орнына шағын топтар — «бригада», ал сабақтар «зертханалық», «студиялық оқу» ретінде түсіндірілді.

Кешенді бағдарламалар және қоғамтану

1921 жылғы бағдарламаларда әңгімелеу мен саяхаттардың негізгі мазмұны ретінде туған өлкенің тарихын, адамдардың мәдени-тұрмыстық өмірін оқып-үйрену көзделді. Сол жылдан бастап қоғамтану курсы енгізілді. 1923 жылдан 1931 жылға дейін пәндік оқытудан бас тартылып, кешенді бағдарламаға көшті.

Кешенді оқытудың өзегі

Халық ағарту комиссариатының ғылыми кеңесі ғылым негіздерін емес, «өмірлік кешендерді» оқыту керек деп таныды. Оқу мазмұны үш тақырыпқа топтастырылды: табиғат, қоғам, еңбек. Тарихи мәліметтер қазіргі мәселелерді талқылаумен байланыстырылды (мысалы, капитализмнің пайда болуы, ХІХ–ХХ ғасырлардағы Батыс пен Ресейдегі жұмысшы қозғалысы).

Зертханалық-бригадалық және зерттеушілік әдістер

Зертханалық-бригадалық сабақтарда оқу материалының үздіксіз, тұтас баяндалуына міндет қойылмады. Оқушылар мақсатпен танысып, кітаптағы деректерді өздігінен оқып, сұрақтарға жазбаша жауап берді, соңында қысқа қорытынды жасап, мәслихатта баяндамаларын талқылады.

Зерттеушілік әдіс тапсырма-мердігерлік қағидасына сүйенді: мұғалім дайындаған тапсырманы 5–6 адамнан құралған «бригада» орындады. Карта жасау, қару-жарақ немесе костюм үлгілерін дайындау, сұлба салу сияқты жұмыстар мектеп көрмесіне ұласып, жылдық есеп кезінде ата-аналар мен қонақтарға ұсынылатын.

«Әрекет мектебі» ықпалы

ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында неміс педагогы Вильгельм Август Лайдың «Әрекет мектебі» идеясы кең тарады. Ол адамның қимыл-әрекетіне мән беріп, «сөйлеу», «бейнелеу» дағдыларын (сурет салу, сызу, үлгілеу, драмалық көрініс, ән айту) дамытуды көздеді. Кеңестік мектепте бұл идеялар тарихи материалды меңгерту барысында «еңбек әдісі» атауымен қолдау тапты; бағыт білімнен әрекетке емес, керісінше әрекеттен білімге қарай құрылғаны атап өтілді.

1933 жылға дейінгі нәтиже

1933 жылға дейін кеңестік мектептерде Отан тарихы жеке курс ретінде оқытылған жоқ; тарихи материал жалпы тарих бөлімдерінде қосарланып берілді. Оқулықтар мен оқу құралдары тапшылығынан негізгі дереккөз көбіне мұғалімнің ауызша түсіндірмесі болды. Бұл жағдай Қазақстан тарихына да тікелей қатысты еді.

1930-жылдардан 1950-жылдардың соңы: тарихты пән ретінде қалпына келтіру

Бағдарлама, оқулық және сабақтың қайта орнығуы

1930-жылдары тарихи білім берудің бағыты өзгеріп, тарихты жеке пән ретінде қалпына келтіру кезеңі басталды. Партияның Орталық Комитеті зертхана-бригадалық әдістен бас тартуды нұсқап, оқу үдерісінің негізгі түрі ретінде қатаң кестеге бағынатын, оқушылар тобымен жүргізілетін сабақты бекітті.

Бағдарламаларға маркстік қоғамдық-экономикалық формациялар теориясы негіз етілді. Жаңа оқулықтар жазыла бастады, бірақ көбінде азаматтық тарихтан гөрі қоғамдық өмір формаларын көрсету басым болды. Отан тарихы кейде қосымша ретінде ғана берілді, ал Қазақстан тарихы мүлдем аталмай қалды.

1934 жылғы қаулы және курстар құрылымы

1934 жылдың мамырында «КСРО мектептерінде азаматтық тарихты оқыту туралы» қаулы қабылданып, курсты құруда тарихи оқиғаларды хронологиялық бірізділікпен баяндау және «қайталамау» қағидасы басшылыққа алынды. Жалпы тарих және дербес Отан тарихы курстары енгізілді.

«Қайталамау» қағидасы бойынша бөлініс

  • 3–4 сыныптар — КСРО тарихының бастапқы курсы (қысқа курс)
  • 5 сынып — Ежелгі дүние тарихы (Шығыс, Греция)
  • 6 сынып — Ежелгі дүние және орта ғасырлар тарихы
  • 7 сынып — Орта ғасырлар тарихы және КСРО Конституциясы (1936 жылдан)
  • 8 сынып — Жаңа тарих I бөлім; КСРО тарихы XVIII ғасырдың соңына дейін
  • 9 сынып — Жаңа тарих II бөлім; КСРО тарихы XVIII–XIX ғғ.
  • 10 сынып — ХХ ғасырдағы КСРО тарихы; Қазіргі заман тарихы (1958 ж. енгізілді)

1935–1941 жылдары тарихқа бөлінетін сағат көлемі аптасына 14-тен 25,5 сағатқа дейін артты. 1934 жылдан бастап «Орта мектептегі тарих» журналы шыға бастады. Бағдарламалар мен оқулықтарды жасауға Н.И. Венаг, Б.Д. Греков, А.М. Панкратова, С.И. Ковалев, А.В. Мишулин, А.И. Малышев, Н.М. Лукин, А.Ф. Ефимов сияқты ғалымдар қатысты.

Оқулық сапасы және әдістеменің «үзілісі»

1930-жылдары әдіскерлер мен ғалым-тарихшылардың өзара байланысы әлсіз болды: әдіскерлер мазмұнды талдауға толық араласа алмады, ал тарихшылар оқулық жазуда мектептегі оқытудың әдістемелік ерекшеліктерін ескере бермеді. 1940-жылдар оқулықтары сол кезең әдістемесінің деңгейін танытқанымен, кемшіліктері айқын еді: факті, есім, датаның шамадан тыс көптігі; құжаттардың жоқтығы; сұрақтар мен тапсырмалардың берілмеуі; көптеген тарихи ұғымдардың түсіндірілмеуі.

Соғыс жылдарындағы оқыту: тәрбиелік мақсаттың күшеюі

Соғыс жылдары тарихты оқытуда тәрбиелік мақсат алдыңғы қатарға шықты. Мұғалімдерге патриоттық тәрбие мен интернационалдық бірлікті нығайту міндеті қойылды. Орта ғасырлар тарихын оқытуда славян халықтарының рөлі мен бірлескен күресі, мәдени мұрасының маңызы ерекше дәріптелді; пангерманизм мен «Шығысқа қысым жасау» сияқты саясаттардың тарихи тамырын ашу көзделді. Тарих сабақтары оқушыларды Ұлы Отан соғысындағы жеңіске сендіруге бағытталып, А. Невский, Д. Донской, А. Суворов, М. Кутузовтың қолбасшылық өнері кең талқыланды.

Соғыстан кейінгі әдістеменің дамуы және идеологиялық ықпал

Соғыстан кейінгі кезеңде әдістеме мәселелерін В.Н. Бернадский, Н.А. Андреевская, М.А. Зиновьев, В.Г. Карцев, Н.Г. Тарасов, А.И. Стражев, Д.Н. Никифоров және басқа зерттеушілер дамытты. Еңбектерінде дидактикалық талаптар, көрнекіліктің рөлі, тарихи білімді игерудің психологиясы, қайталау-жинақтау сабақтарының әдістемесі, фактілік және ұғымдық білімдерді қалыптастыру жүйесі қарастырылды.

Дегенмен кеңестік кезеңде идеологиялық қондырғы тарихты оқытуға өз әсерін тигізді. 1950-жылдары «тарихты дұрыс түсіну» үшін өткен мен бүгінді байланыстыру мәселесіне ерекше мән берілді; бұл байланыстар кейде жасанды ұқсатуларға ұласты. Оқушының тарихи дерекке қатынасын қалыптастыру, «елдің артықшылығына» сендіру сияқты тәрбиелік мақсаттар күшейді.

1950-жылдардың соңы: дербес жұмысқа қайта бетбұрыс

1950-жылдардың соңында оқулықтарға оқушылардың дербес жұмысына арналған құжаттар енгізіліп, тарих бойынша жұмыс дәптерлері шығарыла бастады. Сонымен қатар тарихи білім берудің құрылымы мен мазмұны өзгерді: «қайталамау» қағидасының орнына топтау (концентрация) қағидасы енгізілді. Бұл жетінші сыныпты аяқтаған оқушылардың жаңа және қазіргі заман тарихымен толық таныса алмауы мәселесінен туындады.

1959–1964 жылдар: құрылымның қайта түзілуі

1959 жылғы 8 қазандағы «Мектептерде тарихты оқытудағы бірқатар өзгерістер туралы» қаулыға сәйкес 8 жылдық білім міндетті, ал 11 жылдық мектеп тілек білдірушілерге арналды. Осыған сай тарих курстары ішінара топтастырылып қайта құрылды.

Тарихи білім беру құрылымының қалыптасуы (1959–1964)

  • 4 сынып — КСРО тарихының эпизодтық курсы (аптасына 2 сағат)
  • 5 сынып — Ежелгі дүние тарихы (аптасына 2 сағат)
  • 6 сынып — Орта ғасырлар тарихы (аптасына 2 сағат)
  • 7 сынып — ХІХ ғ. ортасына дейінгі КСРО тарихы (жаңа тарих элементтерімен)
  • 8 сынып — КСРО тарихы және жаңа тарих (қазіргі заман элементтерімен)
  • 9 сынып — Жаңа тарих I бөлім; ХІХ ғ. соңына дейінгі КСРО тарихы
  • 10 сынып — Жаңа тарих II бөлім; ХХ ғасыр басынан 1917 жылға дейінгі КСРО тарихы; Қазіргі заман тарихы
  • 11 сынып — Қазіргі кезге дейінгі КСРО тарихы; Қазіргі заман тарихы II бөлім

Бұл жүйеде Отан тарихы негізінен топтау қағидасымен, ал жалпы тарих (аздаған ауытқудан басқа) қайталамау қағидасымен құрылды.

Қорытынды түйін: оқушы әрекеті мәселесі

1950-жылдардың соңында тарихи-әдістемелік ой психологиялық-педагогикалық ғылымдармен байланысын күшейтті: түсіндіру тәсілдері, әңгіме жүргізу, карта мен картинаны пайдалану жолдары жетілдірілді. Алайда маңызды бір сұрақ толық айқындалмай қалды: оқушы сабақта нақты не істейді және тарихты қалай таниды?