Қазақша рефераттар

Территорияны рекреациялық пайдалану дәстүрлері

Туризм мен рекреацияның ХХ ғасырдағы рөлі

ХХ ғасырда туризм әлемнің көптеген аймақтарында аса маңызды массалық құбылысқа айналды. Осыған байланысты рекреация феномені ғылымның дербес зерттеу объектісі ретінде қалыптасты. Көптеген мемлекеттерде туризм ұлттық шаруашылықтың жетекші салаларының біріне айналды: мысалы, Франция, Италия, Испанияға жыл сайын ондаған миллион турист келеді, кей жағдайда олардың саны ел халқының санынан да асып түседі. Бірқатар елдерде туризм ішкі өнімнің елеулі бөлігін құрайды.

Рекреациялық іс-әрекет пен туризм территорияны игерудің іргелі үдерістерінің құрамына жатады. Кеңес дәуірінде рекреация мәселелері бойынша теориялық еңбектер ХХ ғасырдың 70–80-жылдарынан бастап жүйелі түрде жариялана бастады. Бүгінде рекреация адамдардың өмір сүру сапасын арттыруда ерекше маңызды орын алады.

Рекреация ұғымы және оның мәні

Рекреация (лат. recreatio — «қайта қалпына келу») — адамның еңбек үдерісінде жұмсалған физикалық және рухани күштерін қалпына келтіру, денсаулығын нығайту, жұмысқа қабілеттілігін көтеру.

Объект

Материалдық заттар, жүйелер, үдерістер және құбылыстар — рекреацияның объектілері.

Субъект

Рекреациялық іс-әрекетпен айналысатын адамдар — рекреацияның субъектілері.

Рекреациялық әрекет

Адамдардың әлеуметтік-мәдени қажеттіліктеріне сай күшін қалпына келтіруге бағытталған түрлі іс-әрекеттердің жиынтығы.

Рекреациялық ресурстар: негізі мен жіктелуі

Рекреациялық іс-әрекет белгілі бір территорияның рекреациялық әлеуетін айқындайтын ресурстарға сүйенеді. Әдебиеттерде рекреациялық ресурстар табиғи және антропогендік объектілер ретінде түсіндіріледі: олар бірегейлігімен, тарихи немесе көркемдік құндылығымен, эстетикалық тартымдылығымен және емдеу-сауықтыру маңызымен сипатталады (Максаковский, 2004). Рекреацияны қамтамасыз ететін табиғи және мәдени ресурстардың демалуға бағытталған бөлігі рекреациялық ресурстар деп аталады (Реймерс, 1990).

Негізгі түрлері

Табиғи ресурстар

  • климаттық
  • гидроминералдық
  • су ресурстары
  • орман ресурстары
  • таулы ресурстар
  • теңіз жағалауы ресурстары

Антропогендік ресурстар

  • мәдени-тарихи ескерткіштер
  • қалалар мен елді мекендер
  • бірегей техникалық құрылыстар
  • экскурсиялық және музейлік нысандар

Функциялары бойынша

  • курорттық / емдеу
  • сауықтыру
  • спорттық
  • экскурсиялық-танымдық

Ұйымдастыру логикасы: жүйелік көзқарас

Рекреациялық іс-әрекетті ұйымдастыру кешенді сипатқа ие. Кез келген рекреациялық жүйеде өзара байланысқан компоненттер болады: демалушылар тобы, табиғи кешендер, техникалық инфрақұрылым, қызмет көрсету саласы, өндірістік сфера, еңбек ресурстары және қоныстану жүйелері.

Рекреациялық объект

Демалуға ерекше қолайлы қасиеттері бар, ауданы жағынан шектелген кез келген орын. Мысалы: Ниагара сарқырамасы, Шардара су қоймасының бөгеті және т.б.

Рекреациялық территория

Денсаулық пен еңбек қабілеттілігін қалпына келтіруге арналған су акваториясы немесе құрлық учаскесі: ұлттық парктер, ормандар, көлдер және т.б.

Территориялық рекреациялық жүйе (ТРЖ)

Табиғи және мәдени кешендер, техникалық құрылыстар, қызмет көрсету персоналы, басқару органдары және демалушылардан тұратын өзара байланысқан геожүйе.

Территориялық рекреациялық жүйе концепциясын 1969 жылы В.С. Преображенский негіздеді. Кейін бұл идеялар дамытылып, рекреациялық ортаны қабылдаудың үш кезеңі бар адаптациялық модель ұсынылды:

  1. Әрекет алдындағы кезең — қажеттіліктің сипаты мен құрылымын қалыптастыратын бастапқы қабылдау.
  2. Әрекет үстіндегі кезең — демалу ортасымен өзара әрекеттесу арқылы рекреациялық шұғылдануды орындау.
  3. Әрекеттен кейінгі кезең — тиімділік: естелік, ақпарат тарату, сондай-ақ экономика, мәдениет және экологияға жанама ықпал.

Рекреациялық география: пәні, міндеттері және әдістері

Қазіргі рекреациялық географияның негізгі зерттеу пәні — территориялық рекреациялық жүйелер (ТРЖ). Бұл сала география, экономика және мәдениеттану тоғысындағы шекаралас ғылым ретінде қарастырылады. ТМД елдеріндегі зерттеушілер рекреациялық географияның үш негізгі көзқарасын бөледі:

  • Қоршаған орта көзқарасы (физикалық-географиялық бағыттар).
  • Әрекеттік көзқарас (адам іс-әрекеті және мінез-құлқы).
  • Субъективтік көзқарас (қабылдау ерекшеліктері мен бағалау).

Негізгі қолданылатын әдістер

Рекреациялық география тарихи, салыстырмалы, картографиялық, талдау-статистикалық, экспедициялық зерттеу және математикалық модельдеу әдістерін қолданады. Зерттеу пәнінің әлеуметтік сипатына байланысты баланстық және социологиялық әдістер сияқты қоғамдық, сондай-ақ медико-биологиялық әдістер де пайдаланылады.

Басты мәселелері

  • ТРЖ-ның қалыптасуы мен дамуының объективті заңдылықтарын айқындау.
  • Елдің немесе аймақтың әлеуметтік-экономикалық және табиғи жағдайларына сай жүйелердің жұмыс істеу механизмдерін түсіндіру.
  • Жүйе тармақтары арасындағы оңтайлы байланыстарды орнату және тәуелділіктерді негіздеу.
  • ТРЖ-ның шоғырлану деңгейі мен мамандануын негіздеу үшін әр түрлі деңгейдегі және типтегі жүйелерді зерттеу.
  • Қазақстанның және шет елдердің рекреациялық жүйелері туралы ақпаратты түсінікті түрде тарату.

Демалу түрлері: белсенді/пассивті және ұйымдастырылған/ұйымдастырылмаған

Н.Ф. Реймерстің пікірінше, денсаулық пен еңбекке қабілеттілікті қалпына келтіру көбіне үйден тыс жағдайларда жүзеге асады: туристік сапарда, санаторийде, демалыс үйлерінде және т.б. Осы ұстаным рекреацияны демалудың синонимі ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.

Белсенді демалу

Туристік, спорттық және басқа да қозғалысқа негізделген әрекеттер басым болатын демалу.

Пассивті демалу

Қозғалыс белсенділігі төмен, тынығуға және қалпына келуге бағытталған демалу.

Ұйымдастыру деңгейі

Ұйымдастырылған демалу

Уақыт, кеңістік және маршрут бойынша реттелген, басқарылатын үдеріс: арнайы бағдарламалар, маршруттар және қызмет көрсету жүйесі бар.

Ұйымдастырылмаған демалу

Белгілі бір жүйеге бағынбайтын демалу: қызмет көрсету инфрақұрылымы жоқ немесе әлсіз жағдайда өздігінен ұйымдастырылатын тынығу.

Табиғи және мәдени ескерткіштер: рекреацияның тартым өзегі

Рекреациялық үдерісте пайдаланылатын территориялар мен жүйелердің негізгі объектілері — табиғи және мәдени ескерткіштер. Қазақстан Республикасының қорықтар, табиғи ескерткіштер, ұлттық парктер және заказниктер туралы ережелерінде ғылыми, мәдени-танымдық және сауықтыру тұрғысынан құнды бірегей немесе типтік табиғи объектілер (өзен, көл, жағалау, жеке тау жотасы), сондай-ақ кейбір жасанды объектілер (ескі парктер, тоғандар) табиғи ескерткіш ретінде танылуы мүмкін.

Мәдени ескерткіштердің негізгі топтары

  1. Археологиялық ескерткіштер.
  2. Тарихи ескерткіштер (ғимараттар, тарихи оқиғалармен және қоғам дамуының кезеңдерімен байланысты нысандар).
  3. Архитектуралық ескерткіштер (ансамбльдер, ескі қалалардың қалдықтары, діни архитектура және т.б.).
  4. Өнер ескерткіштері (мүсін, саябақ өнері және т.б.).
  5. Мемориалдық ескерткіштер (кесенелер, монументтер, мешіттер, шіркеулер және т.б.).

Табиғат пен мәдениеттің ескерткіштері демалушылардың белгілі бір ландшафтқа келуінің негізгі себептерінің бірі бола алады. Сонымен бірге, адамдардың қысқа мерзімді (апталық) демалысына арналған жалпы қолданыстағы саябақтар, ормандар және елді мекендердегі жасыл аймақтар да рекреациялық ресурс ретінде кеңінен пайдаланылады.

Рекреациялық мекемелер және ТРЖ-ның инфрақұрылымы

Рекреациялық территориялар шегінде көпфункционалды рекреациялық әрекетті (емдеу, сауықтыру, спорт) қамтамасыз ететін мекемелер қалыптасады. Мұндай ТРЖ құрамына санаторийлер, курорттар, туристік базалар, қалалардағы экскурсиялық орталықтар, белгіленген маршруттар жүйесі, альпинистік және тау-шаңғы лагерьлері кіреді.

Туризм: рекреацияның белсенді формасы

Белсенді демалу аясында туризм рекреациялық іс-әрекеттің ерекше дамыған түрі ретінде орнықты. Ғылыми әдебиеттерде туризмге бірнеше қырынан анықтама беріледі: бір көзқарас бойынша ол — бос уақыттағы белгілі мақсатпен жасалатын саяхат; екінші пікір бойынша — тұрақты тұрғылықты жерінен уақытша тыс орналасқан адамдарға қызмет көрсететін шаруашылық саласы; жүйелік көзқараста — туристер, туристік индустрия және географиялық элементтерден (шығу аймағы, транзиттік аймақ, дестинация) тұратын жүйе.

Дестинация ұғымы

Туристердің тасымалдау, түнеу, тамақтану, демалу сияқты сұраныстарын өтейтін аумақ дестинация деп аталады. ТМД кеңістігіндегі еңбектерде бұл ұғым жиі түрде «курорт» терминімен алмастырылып қолданылады.

Мақсаты бойынша

В.Б. Николаенко жіктемесіне сай: курорттық-емдеу, сауықтыру-спорттық, танымдық, конгресстік, діни, білім алу, ойын-сауық, тіпті ғарыштық туризм және т.б.

Қозғалу тәсілі мен маршрут түрі бойынша

Жаяу, сулы, автокөлікпен, шаңғы, велосипед, мотоцикл, тау-шаңғы, таулы, спелеотуризм, альпинизм, құзға шығу, сондай-ақ авиа және теңіз турлары.

ХХ ғасырдың 90-жылдарынан бастап экотуризм қарқынды дамыды. Оның негізгі идеясы — табиғатты қорғау мәселелеріне жауапкершілікпен қарау және табиғи ортаға әсерді азайту.

Қаладағы рекреация мүмкіндіктері

Қала тұрғындары үшін демалудың бір бөлігі мәдениет сарайлары, музейлер, кинотеатрлар, театрлар, кітапханалар, цирктер, көрмелер, сондай-ақ бассейн, стадион, ипподром, корт сияқты спорт нысандары арқылы да жүзеге асады. Демалудың өзекті мәні — іс-әрекет түрін өзгерту, оны кей жағдайда үй жағдайында да ұйымдастыруға болады.

Рекреация типтері және циклдері

Рекреация — тек жаңаны тану емес, сонымен бірге стресс пен шаршауға жауап. Адам өмірінде стресс пен шаршау көбейген сайын рекреацияға деген қажеттілік күшейеді. Осы заңдылыққа сай, ең белсенді рекреанттар көбіне ірі қалалардың тұрғындары болады.

Кеңістіктік тұрғыдан

  • Пассивті рекреация — тұрғылықты жерге жақын немесе оның шегінде демалу.
  • Белсенді рекреация — тұрғылықты жерден алысқа шығып демалу.

Қайталану критерийі бойынша 5 цикл

1) Тәуліктік демалу (24 сағат)

Демалыс уақыты шамамен 8 сағат — ұйқы.

2) Апталық демалу (7 күн)

Шартты түрде 6–8 сағат: саябақтарға, зообақтарға бару, табиғатқа шығу.

3) Квартальдық демалу (65–90 тәулік)

Көбіне біркүндік, алыс емес жерге бару; кейде тұрғылықты жерден алыстау міндетті емес.

4) Жылдық демалу (365 тәулік)

Тікелей демалу уақыты 10–14 тәулік: оқу, діни сапар, курорт, спорттық демалыс және т.б.

5) Өмірлік демалу (шамамен 10–15 жыл)

Өте алыс жерлерге сирек жасалатын сапарлар. Мұндай циклдер барлық адамдарда бірдей бола бермейді және көбіне жағдайға тәуелді.

Тәуліктік және апталық рекреация биологиялық ерекшеліктермен тікелей байланысты: күндізгі шаршау ұйқы мен жұмыс орнынан тыс болуды талап етеді, ал апталық режимде 40–50 сағаттық жұмыстан кейін организм демалысты қажет етеді. Квартальдық рекреацияның себептері күрделірек: бір ортада ұзақ болудан шаршау жиі түрде белгілі бір қашықтыққа шығуға итермелейді. Жылдық цикл кеңістікті игерудің жоғары деңгейімен және әлеуметтік-мәдени эволюцияның белгілі кезеңдерімен астасады.

Рекреацияның шаруашылық әлеуеті және территорияны игеру

Рекреацияның шаруашылық әлеуеті — рекреанттарға тауар мен қызмет ұсынуға арналған негізгі қорлар мен тікелей өндіріс құралдары, сондай-ақ рекреациялық жағдайды жақсартатын, бірақ үдерістің өзіне тікелей қатыспайтын қосымша құралдар жиынтығы. Бұл әлеует территорияны рекреациялық мақсатта игеру барысында қалыптасады.

Рекреациялық игеру және игерілгендік деңгейі

Территорияны рекреациялық шұғылданудың белгілі түрлеріне және олардың комбинацияларына бейімдеудің көпқырлы үдерісі рекреациялық игеру деп аталады. Территориялық еңбек бөлінісі аясында рекреацияның шаруашылық әлеуеті осы игерудің деңгейімен тығыз байланысты.

Бос уақыт және рекреациялық уақыт

АҚШ-та ұлттық туризм саясатын зерттеу орталығының мамандары рекреацияны бос уақытты құру және оны жеке пайдаланумен байланысты адамдардың іс-әрекеті ретінде сипаттайды. Осыдан бос уақыт ұғымын енгізу қажеттілігі туындайды: рекреациялық саланың дамуы бос уақыт проблемасымен тікелей байланысты.

Бос уақыттың сипаттары

  • көлемі мен мазмұны өзгермелі, тарихи кезеңге және әлеуметтік топтарға тәуелді;
  • жұмыстан тыс уақыттың белгілі бір бөлігі;
  • мәдени қажеттіліктерді қанағаттандырумен, демалыс және ойын-сауықпен тығыз байланысты;
  • уақытты шығармашылықпен пайдалану деңгейі жеке өмір сапасына әсер етеді.

Уақытты жіктеу (Р. Ланкуаре бойынша)

  1. Әлеуметтік және жеке уақыт: әлеуметтік — жұмыс, қоғамдық және отбасылық өмір; жеке — денсаулық және мәдени даму.
  2. Демалу және белсенді әрекет уақыты: еңбек/қоғам/отбасы және демалысқа бөлінген уақыт.
  3. Өндірістік және табысқа тікелей қатысы жоқ уақыт.
  4. Құрылымдалған және құрылымдалмаған уақыт: кесте бойынша ұйымдасқан және жоспарланбаған уақыт.

Әлеуметтік уақыттың қарапайым моделі

Әлеуметтік уақыт = жұмыс уақыты + жұмыстан тыс уақыт. Рекреациялық уақыт — жұмыстан тыс уақыттың бір бөлігі. Тәуліктік құрылым жиі түрде «үш сегіздік» қағидасымен түсіндіріледі: 24 сағаттың 8 сағаты — ұйқы, 8 сағаты — жұмыс, 8 сағаты — жұмыстан тыс кезең.

В.Б. Николаенконың түсіндіруінше, бос уақыт — табиғи қажеттіліктерді өтеуге тікелей кететін уақытты және міндетті тұрмыстық шығындарды (мысалы, жол жүру) алып тастағаннан кейін қалатын жұмыстан тыс уақыттың бөлігі.

Рекреациялық уақыттың функциялары

Рекреациялық уақыттың әр түрлі массивтері адамның күшін қалпына келтірудің әр деңгейін орындайды: кейбірі қарапайым компенсаторлық қайта қалпына келтіруге, ал басқалары кеңейтілген қалпына келтіруге бағытталады (күнделікті, апталық, жылдық демалыс үлгілері).