Қысқа мерзімді активтер құрамына бухгалтерлік есепте
Активтер деп кәсіпорынның ақшаға (құнмен) бағаланатын игіліктерін, құқықтарын және мүліктерін айтады. Олар ұйымның өткен кезеңдердегі қызметінің нәтижесі болып саналады. Кәсіпорындар мен ұйымдар өз активтерін басқару, өнім өндіру, қызмет көрсету және алдағы уақытта табыс табу мақсатында пайдаланады.
Негізгі ой
Активтерді пайдалану арқылы алынатын кіріс (пайда) кәсіпорынның ақшалай қаражатына тікелей немесе жанама түрде қосылып, оның көлемін арттырады.
Ұйымдар активтерді өздері өндіру, сатып алу немесе басқалардан уақытша жалға алу арқылы иеленеді. Пайдалану мерзіміне қарай активтер екі топқа бөлінеді: қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді.
Қысқа мерзімді активтер
Бір жыл ішінде пайдаланылатын активтер.
Ұзақ мерзімді активтер
Бір жылдан артық мерзім пайдаланылатын активтер.
Қысқа мерзімді активтер: мәні, құрамы және айналымы
Қысқа мерзімді активтер — өндірістік айналым қорларын құруға, пайдалануға, сондай-ақ өндірістің үздіксіздігін және өнімді өткізуді қамтамасыз етуге авансталған ақшалай қаражаттардың жиынтығы. Олардың экономикалық мәні ұдайы өндіріс процесінің қажеттіліктерін қамтамасыз етудегі рөлімен айқындалады.
Негізгі ерекшелігі
Қысқа мерзімді активтер негізгі құралдарға қарағанда өндірістік процеске тек бір рет қатысады және өз құнын тікелей дайын өнімнің құнына көшіреді.
Қысқа мерзімді активтердің құрылымы деп олардың жалпы жиынтығындағы жеке элементтердің арақатынасын айтады. Құрылымды талдау кәсіпорынның қаржылық жағдайын түсіну үшін маңызды: мысалы, дебиторлық берешектің шамадан тыс өсуі, қоймадағы дайын өнімнің немесе аяқталмаған өндірістің артуы қаржылық жағдайдың нашарлағанын білдіруі мүмкін.
Бухгалтерлік есептегі қысқа мерзімді активтер құрамына кіреді
- Ақша қаражаттары және олардың эквиваленттері
- Қаржылық инвестициялар
- Дебиторлық берешек
- Қорлар
- Өзге де қысқа мерзімді активтер
Қысқа мерзімді активтердің ауыспалы айналымы (3 саты)
1-саты
Ақша → айналым қорлары
Кәсіпорын ақша қаражатын еңбек заттарын сатып алуға жұмсайды. Осы сәтте капитал айналыс аясынан өндіріс саласына өтеді.
2-саты
Өндіріс → дайын өнім
Қорлар өндіріс процесіне түсіп, өндірістік босалқылар мен шала фабрикаттардан аяқталмаған өндіріске, кейін дайын өнімге айналады.
3-саты
Сату → қайта ақша
Дайын өнім сатылып, қаражат қайтадан ақшалай нысанға келеді де, жаңа айналымды бастауға бағытталады.
Маңызды ескерту
Айналым қаражаттары үш сатыдан бірізді түрде ғана өтпейді: олар бір мезетте айналымның барлық сатыларында да болуы мүмкін. Бұл өндірістің үздіксіздігін және өнім өткізудің тоқтаусыздығын қамтамасыз етеді. Әр сатыда тұру уақыты өнімнің технологиялық және өткізу ерекшеліктеріне байланысты бірдей болмайды.
Ақша қаражаттары және есеп айырысу
Нарықтық экономикада ақша қаражаттары еңбек құралдарын сатып алу, өнімді сату және жалдамалы жұмыс күшінің еңбекақысын төлеу сияқты операцияларда төлем құралы ретінде кеңінен қолданылады. Есеп айырысу әдетте екі нысанда жүргізіледі: банк жүйесі арқылы қолма-қол ақшасыз аудару және қолма-қол ақшамен төлеу.
Ақшаны басқарудың маңызы
Ақша ағындарын тиімді басқару қаржылық нарықтың күрделенуіне байланысты ерекше мәнге ие болды. Ақша есебін дұрыс көрсету ұйымның өтімділігін бағалау және сенімді қаржылық шешім қабылдау үшін қажет.
Есеп айырысу шотын ашуға қажет құжаттар
- Шот ашу жөніндегі өтініш
- Кәсіпорынды ұйымдастырудың заңдылығын растайтын құжат (құрылтайшылар шешімі, нотариалды бекітіледі)
- Жарғының көшірмесі (бір дана)
- Мөр бедері және қаржыны басқарушылардың қолтаңбалары бар нотариалды бекітілген карточкалар (екі дана)
- Статистикалық органдардан тіркелу туралы анықтама
- Салық органынан есепке қою туралы анықтама
Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығына сәйкес әр кәсіпорын негізгі қызметі бойынша операцияларды жүргізу үшін банк немесе басқа несие мекемесінде ағымдағы (есеп айырысу) және бюджеттік шот ашуға құқылы. Сонымен қатар салық төлеушілер тоқсан сайын Қазақстан ішінде және шетелде ашылған барлық шоттары туралы мәліметті салық органдарына ұсынуға міндетті.
Дебиторлық берешек
Дебиторлық берешек — иелік ету құқығын қоса алғандағы заңды құқықтармен байланысты актив, яғни болашақта экономикалық тиімділік әкелуі ықтимал талаптар жиынтығы.
Дебиторлық берешектің негізгі түрлері
- Сатып алушылар мен тапсырысшылардың берешегі
- Еншілес ұйымдардың берешегі
- Қауымдастырылған және бірлескен ұйымдардың берешегі
- Филиалдар мен құрылымдық бөлімшелердің берешегі
- Қызметкерлердің берешегі
- Жалдау бойынша берешек
- Алынуға тиісті сыйақылар
- Өзге дебиторлық берешек
Тауарлы-материалдық қорлар (ТМҚ)
Тауарлы-материалдық қорлар — ұйымның өндірістік және өткізу қызметінде пайдаланылатын активтер. Оларға шикізат пен материалдар, сатып алынатын жартылай фабрикаттар, қосалқы бөлшектер, отын, ыдыс-ыдыстық заттар, аяқталмаған өндіріс, сондай-ақ сатуға арналған дайын өнімдер мен тауарлар жатады.
Экономикалық жіктеудің маңызы
ТМҚ-ны топтастыру материалдар есебін дұрыс ұйымдастыруға көмектеседі және өндірістік қорларды негізді бағалаудың маңызды алғышарты болып табылады.
Шикізаттар мен материалдар
Өнімнің материалдық негізін құрайды. Ауыл шаруашылығы мен өндіруші өнеркәсіп өнімі көбіне «шикізат», өңдеуші өнеркәсіп өнімі «материал» деп аталады.
Мысалы, наубайханада негізгі шикізаттарға ұн, тұз, ашытқы және су, ал көмекші материалдарға қант, сүт, хош иістендіргіштер жатады.
Сатып алынатын жартылай фабрикаттар
Өңдеудің белгілі бір сатысынан өткен, бірақ әлі дайын өнім болып саналмайтын шикізат пен материалдар.
Отын
Пайдалануына қарай энергетикалық, технологиялық, двигательдік (жанар-жағармай) және шаруашылық мұқтаждықтарына арналған отын болып бөлінеді.
Ыдыс және ыдыстық заттар
Материалдар мен дайын өнімді орау, буып-түю, тасымалдау және сақтау үшін қолданылатын заттар.
Қосалқы бөлшектер
Машина мен жабдықтардың тозған бөлшектерін жөндеу және ауыстыруға арналған бөлшектер.
Өзге материалдар
Негізгі құралдарды есептен шығарудан алынған материалдар, өндіріс қалдықтары және басқа да ұқсас қорлар.
Қайта өңдеуге берілген материалдар
Сыртқы ұйымдарға өңдеуге беріліп, кейін алынған өнімнің өзіндік құнына қосылатын материалдар.
Құрылыс материалдары
Құрылыс-монтаж жұмыстары барысында тікелей пайдаланылатын, сондай-ақ құрылыс мұқтаждықтарына арналған өзге де қорлар.
Ұзақ мерзімді активтер: түрлері және сипаттамасы
Ұзақ мерзімді активтерге негізінен негізгі құралдар, материалдық емес активтер, ұзақ мерзімді дебиторлық борыштар және ұзақ мерзімді инвестициялар жатады.
Негізгі құралдар
Негізгі құралдар — өндірісте еңбек құралы ретінде бір жылдан артық мерзім қолданылатын, табиғи қалпын және пайдалы қасиетін сақтайтын материалдық активтер. Оларға жер учаскелері, үйлер мен ғимараттар, өткізгіш тетіктер, машиналар мен жабдықтар, өлшеу және реттеу аспаптары, есептеу техникасы, көлік құралдары, құрал-саймандар, өндірістік және шаруашылық мүлік, көпжылдық көшеттер және т.б. кіреді.
Өндірістік және өндірістік емес негізгі құралдар
Өндірістік негізгі құралдар өнім өндіруге тікелей қатысады немесе өндірісті жүргізуге қажетті жағдай жасайды. Өндірістік емес негізгі құралдар ұжымның әлеуметтік-мәдени және тұрмыстық қажеттіліктеріне қызмет етеді.
Меншікті және жалға алынған
Меншікті негізгі құралдар ұйымның балансында көрсетіледі. Жалға алынған негізгі құралдар жалға берушінің балансында есептеліп, жалға алушыда баланстан тыс шоттарда көрсетілуі мүмкін.
Пайдалану күйі бойынша
Негізгі құралдар жұмыс істеп тұрған, уақытша тоқтатылған және қор ретінде тұрған болып бөлінеді.
Заттық құрамына қарай
Мүліктік (өлшеуге, санауға болатын) және мүліктік емес (заттық нысаны жоқ күрделі шығындар) түрлері ажыратылады.
Тиімділік көрсеткіші
Негізгі өндірістік құралдардың пайдаланылуын сипаттайтын маңызды көрсеткіштердің бірі — қор қайтарымы. Ол негізгі құралдардың бір өлшеміне шаққандағы өндірілген өнім көлемін (заттай немесе ақшалай түрде) көрсетеді.
Негізгі құралдардың кең тараған топтары
- Жер
- Үйлер
- Ғимараттар
- Өткізгіш тетіктер
- Машиналар мен жабдықтар
- Өлшеу және реттеу аспаптары
- Есептеу техникасы
- Көлік құралдары
- Құрал-сайман
- Өндірістік мүлік
- Шаруашылық мүлік
- Жұмысшы және өнім беретін мал
- Көп жылдық өсімдіктер
- Жерді жақсартуға күрделі шығындар
- Басқа да негізгі құралдар
Материалдық емес активтер
Экономика дамыған сайын ұйым мүлкіндегі материалдық емес активтердің маңызы арта түседі. Бұл техника мен технологиялардың ілгерілеуімен, ақпараттың кең таралуымен және экономикалық қатынастардың күрделенуімен байланысты.
Анықтамасы
Материалдық емес активтер — табиғи болмысы жоқ, айқындауға болатын, ұйым бақылау жүргізе алатын және бір жылдан артық мерзім пайдаланудан болашақта экономикалық табыс күтілетін ақшалай емес активтер. Олар өндірісте, тауарларды (жұмыстарды, қызметтерді) өткізу операцияларында, әкімшілік мақсаттарда немесе басқа ұйымға жалға беру үшін қолданылуы мүмкін.
Кәсіпорында кездесетін негізгі түрлері
- Лицензиялық келісімдер
- Бағдарламалық қамтамасыз ету
- Патенттер
- Ұйымдастыру шығындары
- Гудвилл
- Сауда маркалары
- Авторлық құқық
Бастапқы тану (бағалау) қағидаты
Материалдық емес активтер кәсіпорын балансында, әдетте, бастапқы құны бойынша танылады. Құрылтайшылардың (үлес қосушылардың) жарғылық капиталға қосқан материалдық емес активтері екі тараптың нақты келісімі негізінде бағаланады.
Берілген мәтіннің жалғасы үзіліп қалғандықтан, материалдық емес активтердің тегін алынуы немесе өзге тәсілдермен түсуі бойынша бағалау тәртібі бұл жерде толық ашылмады.