Жапония мен Батыс Европалық аймағында елдерінің арасындағы экономикалық қарым

1970–1980 жылдар: әлемдік дағдарыс және Жапонияның сыртқы экономикалық бейімделуі

1970–1980 жылдардың басында Жапония ұзақ уақыт жоғары қарқынмен дамыған экономикалық өсім кезеңінен кейін әлемдік капиталистік жүйедегі дағдарыстық құбылыстардың ықпалына тап болды. Мұнай және энергетикалық дағдарыстар халықаралық сауда мен валюта жүйесіндегі тұрақсыздықты күшейтіп, дамыған капиталистік елдердің шаруашылығында терең құрылымдық шиеленістер тудырды.

Шикізат пен отын импортына өзге елдерге қарағанда көбірек тәуелді болған Жапония үшін бұл соққы айқын сезілді. Соған қарамастан, ел қалыптасқан жағдайға икемделіп, сыртқы саудадағы белсенді сальдосын ұлғайтуға ұмтылды.

АҚШ-пен сауда: экспорттың өсуі және бәсекенің шиеленісуі

1970–1980 жылдары жапон–американ экономикалық қарым-қатынастары жапон тауарларының АҚШ нарығына жаппай енуімен және қатты бәсекемен сипатталды. Осы кезеңде АҚШ-тағы жапон экспорты айтарлықтай артты: экспорт шамамен 3,3 есе, ал импорт 2,2 есе өсті. 1970 жылдардың екінші жартысында экспорт өсімі импорттан жоғары болды.

Энергетикалық дағдарыстан кейін жапон автомобильдерінің сатылымы үздіксіз артты. Тасымалдау шығындарына қарамастан, олардың бағасы жергілікті үлгілерден шамамен 15–20% төмен болды. Бұл бағытта Nissan, Toyota, Honda жетекші орын алды. Сонымен бірге тұрмыстық электроника (теледидар, транзистор, магнитофон және т.б.) АҚШ нарығының едәуір бөлігін иеленді.

Батыс Еуропамен қатынас: саудадан инвестицияға дейінгі жаңа кезең

1970–1980 жылдардың басынан Жапония мен Батыс Еуропа арасындағы экономикалық байланыстар жаңа кезеңге өтті. Бұл қатынастар АҚШ-пен немесе Жапонияның Оңтүстік-Шығыс Азия елдерімен байланыстары деңгейіне жетпесе де, 1970 жылдардың екінші жартысынан бастап айтарлықтай жанданды.

Серпінге бір жағынан Жапонияның сыртқы сауда мен экономиканы либерализациялау үдерісі, екінші жағынан ЕЭС-тің кеңеюі және әлемдік сауда-валюта саласындағы қайшылықтардың ушығуы әсер етті. 1976–1987 жылдары Жапония мен Батыс Еуропа арасындағы сауда көлемі шамамен 6 есе өсті. Аймақтағы басты әріптес — ЕЭС.

Жапон компанияларының Еуропадағы орнығуы

1970–1980 жылдардың ортасынан бастап Батыс Еуропада жапон инвестициялық стратегиясында бетбұрыс байқалды. Sony, Matsushita, Honda, Toyota, Nissan, Mitsubishi және басқа компаниялар өндірістік филиалдар аша бастады. Ең кең тараған тәсіл — өндірістік кооперация немесе өткізуді ұйымдастыру негізіндегі аралас кәсіпорындар құру.

Мысал ретінде Nippon Electric (NEC) компаниясы 1973 жылы Дюссельдорфта Батыс Еуропадағы негізгі филиалын ашып, ФРГ, Франция, Италия бағытында сауда құрылымдарын кеңейтті; Ирландиядағы зауыт өнімдерін 1976 жылы ашылған Лондон өткізу орталығы арқылы аймаққа жеткізуді ұйымдастырды.

Дегенмен Жапониямен сауда бәсекесі Батыс Еуропаның бірқатар салалары үшін өткір мәселе болды. Ең алдымен бұл болат, автомобиль, кеме жасау, электротехника және подшипник өндірісі өнімдеріне қатысты еді.

Дамушы елдер: шикізат, нарық және жаңа қайшылықтар

Жапонияның әлемдік экономикалық байланыстар жүйесінде дамушы елдер маңызды орын алды. Өзінің өнеркәсіптік шикізаты мен минералды отын қоры шектеулі болғандықтан, олардан импорт Жапония үшін стратегиялық мәнге ие болды. Отын–шикізат дағдарысы бұл тәуелділікті одан әрі күшейтті.

Сонымен бірге дамушы елдер жапон өнеркәсіп өнімдерін өткізу үшін ірі нарыққа айналды және арзан еңбек күшін пайдалану мүмкіндігін берді. Жапонияда еңбек құны мен өндіріс шығындарының өсуі жапон капиталын шетелде өндіріс орындарын ашуға және сол өнімді қайтадан өз елінде немесе үшінші нарықтарда сатуға ынталандырды.

Экономикалық көмек және оның шектеулері

1970–1980 жылдардың екінші жартысында Жапония мен дамушы елдер арасындағы өзара әрекеттесудің негізгі түрлерінің бірі — экономикалық көмек болды. Капитал шығарудың өсуі валюта-қаржы ахуалының салыстырмалы жақсаруы және иенаның бағамдық өзгерістерімен қатар, ел ішіндегі шығындардың көтерілуімен де байланысты болды.

Ресми деректер бойынша жапон экономикалық көмегі 4003 млн доллар көлеміне жетіп, ішкі ұлттық өнімнің 0,72%-ын құрады. Алайда бұл көрсеткіш БҰҰ ұсынатын дамушы елдерге 1% деңгейінде көмек бөлу талабына толық сәйкес келмеді.

ОШАЕА елдерімен байланыстар және жаңа бәсеке

Соңғы жылдары Жапония ОШАЕА (Оңтүстік-Шығыс Азия елдері) мүшелерімен экономикалық байланыстарға ерекше көңіл бөле бастады. Бұл аймақ Жапон компаниялары үшін ықпал ету кеңістігі ретінде қабылданды. Аймақтан Жапонияға мұнай, сұйытылған газ, темір мен мыс рудалары, қалайы, табиғи каучук, ағаш, копра сияқты шикізат түрлері әкелінді.

Дегенмен жаңа фактор пайда болды: дамушы елдердің өздері дәстүрлі жапон тауарларымен бәсекеге белсендірек кірісті. Әуелі жеңіл өнеркәсіп пен ұсақ тұтыну тауарларында, кейін тоқымада байқалған бәсеке уақыт өте келе сағат, өлшеу құралдары, подшипник, қалта және үстелдік электронды есептеуіштер, кеңсе техникасы, лак-бояу материалдары, тыңайтқыштар, мұнай-химия өнімдері сияқты сегменттерге тарала бастады.

Осы жағдай Жапония үкіметі мен ірі капиталды дамушы елдердегі өнеркәсіп нысандарын салуға техникалық және қаржылық қолдау көрсету мәселесіне сақтықпен қарауға мәжбүр етті: жаңа зауыттар кейін жапон өнімдерінің өз нарықтарындағы сатылымын қысқартатын бәсекелес өндіріске айналуы мүмкін еді.

КСРО–Жапония байланыстары: балық аулау саласының стратегиялық орны

1970–1980 жылдары КСРО мен Жапония арасындағы қатынастарда балық аулау саласындағы ынтымақтастық маңызды орын алды. Оның себебі екі елдің де әлемдегі ірі балық аулау державалары қатарында болуы және теңіз өнімдерінің Жапониядағы азық-түлік рационында ерекше орын алуымен түсіндіріледі.

Екі ел де балық пен теңіз өнімдерінің едәуір бөлігін Тынық мұхиттың солтүстік-батыс бөлігінен алатын. Бұл аудан биоресурстарға бай болғандықтан, жапондық кәсіпкерлер үшін де, кеңестік тарап үшін де стратегиялық маңызға ие болды. Балық аулау саласындағы келісімдер жалпы кеңес–жапон байланыстарының дамуына да әсер етті.

200 мильдік аймақ және теңіз ресурстарын қорғау

1970 жылдары әлемдік мұхитты пайдалану мәселесі халықаралық деңгейде өткір қойылды. Теңіз құқығы бойынша БҰҰ конференциялары аясында көптеген елдер жағалауларында 200 мильдік теңіз (экономикалық) аймағын енгізу және осы аймақтағы балық аулауды ұлттық юрисдикцияға алу бастамасын көтерді. Мұндай өзгерістер бұрын көптеген мемлекет еркін аулаған аудандарға қолжетімділікті шектеп, балық аулау флоттарын жаңа аудандар іздеуге мәжбүр етті.

Аудандардың бір бөлігінің «аймақтарға бөлінуі» теңізде кемелердің шоғырлану қаупін күшейтті. Осы жағдайда КСРО өз жағалаулары маңындағы теңіз биоресурстарын сақтау мақсатында бірқатар уақытша шаралар енгізді. Бұл, өз кезегінде, Жапониямен балық аулау саласындағы қатынастарды қайта реттеуді қажет етті.