Сана объективті дүниені бейнесі
Негізгі мақсат және негізгі түсініктер
Бұл мәтіннің негізгі мақсаты — тек адамзатқа ғана тән құбылыс ретінде сананың адам өміріндегі маңызын және оның ерекшеліктерін таразылау.
Негізгі түсініктер
- Сананың генезисі
- Өзіндік сана
- Тіл және ойлау
- Архетип
- Бейсана
- Көпшілік сана
- Қоғамдық сана және оның формалары
- Дін, өнер, философия
Сана: адам руханиятының ең ғажап құбылысы
Дүниедегі ең ғажап құбылыстардың бірі — адамның рухани әлемі: сана, ақыл, ой. Адамзат игілігіндегі барлық материалдық және рухани жетістіктер — зәулім құрылыстар, техникалық табыстар, өнер, дін, әдебиет, философия, ғылым — бәрі де сананың қуаты мен шығармашылық мүмкіндігін көрсетеді.
Объективті дүниеде сананың теңдесі жоқ: ол тек адамға ғана тән. Осыдан барып, сананы болмыстан жоғары қойып, оны бастапқы деп санайтын көзқарастар да қалыптасты; ал өзге бағыттар бұл пікірді қабылдамады.
Сана туралы көзқарастар: діни, идеалистік және материалистік түсіндірулер
Діни түсінік
Дін өкілдері сананы материалдан тыс, дербес және мәңгі өмір сүретін құбылыс ретінде қарастырады. Ежелгі түсініктерде сана жанмен теңестіріліп, жанды «ұшып жүретін шыбынға» балаған. Қазақтағы «шыбын — жан» деген тіркес те осы ұғыммен байланысты.
Идеалистік философия
Идеалистік бағыттар сана, идея, рух материядан тыс қана өмір сүрмейді, керісінше материяны билейтін, оның қозғалысы мен дамуын айқындайтын күш деп ұғынады.
Материалистік ізденістер
Материализм сананың табиғатын түсіндіруге ұмтылғанымен, бұл жол бірден айқындала қойған жоқ. Кейбір ойшылдар сананы бүкіл материяға ортақ қасиет деп санаған. Мысалы, Дунс Скоттың кей пікірлерінде «тіпті тас та ойлай алады» дегенге саятын тұжырымдар кездеседі. Табиғатты тұтас жанды деп қарастыру философияда гилозоизм деп аталады.
Сана — ерекше ұйымдасқан материяның функциясы
Ғылыми деректерге сүйенсек, сана барлық материяның «жемісі» емес, тек ерекше ұйымдасқан материя — адам миының функциясы. Адам миы — миллиардтаған жүйке жасушаларынан (нейрондардан) тұратын аса күрделі әрі нәзік жүйе. Нейрондардың жалпы саны шамамен 14–15 миллиард деп көрсетіледі.
Мидың қызметтері қысқаша
- Қарапайым талдау-синтез және сыртқы әсерге жауап беретін қимылдар жұлын, сопақша ми, орта және аралық ми арқылы іске асады.
- Күрделі ойлау үрдістері бас миының үлкен жарты шарларымен байланысты.
- Қабық асты құрылымдар шартсыз (инстинктік) қимылдарды реттейді.
Жануарларда инстинктік әрекет кейде еркін әрі «өздігінен» жүретіндей көрінеді. Ал адамда мұндай әрекеттердің өзі санамен тығыз байланысып, саналы бақылауға көбірек бағынады.
Сана қалай пайда болады: бейнелеу және таным
Сана мәселесін түсіндіруде негізгі түйіндердің бірі — адамның сезім мүшелері арқылы объективті дүниені қабылдап, оны өңдеп-қорытып, ой тұжырымын жасауы. Халық даналығы да тәжірибенің рөлін атап көрсетеді: «Көп жасағаннан сұрама, көпті көргеннен сұра».
Идеалистік қарсылықтың бір уәжі
Кейбір идеалистер сананы материяның «бейнесі» деп мойындауға құлықсыз. Олар адам санасында объективті дүниеде жоқ қате, жалған ұғымдар (мысалы, жын-пері, дию, су перісі сияқты бейнелер) кездесетінін айтып, «онда олардың бейнесі қайдан пайда болады?» деген күдік келтіреді.
Дегенмен сана мидан тыс өмір сүрмейді; ал сезім мүшелеріне әсер ететін — сыртқы дүние. Сол әсерлер орталық жүйке жүйесі арқылы миға жетіп, ми оларды өңдеп, шешім қабылдайды. Адам ми арқылы ойлайды, бірақ ойдың мазмұны көбіне сыртқы шындықпен байланыста қалыптасады.
Ми — объективті ақиқатты бейнелейтін орган. Бірақ сана мен объективті ақиқат ешқашан толық дәлме-дәл қабыспайды: сана — шындықтың идеалдық бейнесі. Мұнда дәлдік пен айырмашылықтың өзара байланысы, яғни диалектика байқалады.
Білім, ізденіс және бейнелеу қасиеті
Сананың мәнінде білім жатыр, ал білімді туғызатын нәрсе — танымдық ізденіс. Білуге, ұғынуға ұмтылыс пен тұрақты зерттеу әрекеті ақырында сананы қалыптастырады.
Бейнелеу деген не?
Бейнелеу — материяға тән жалпы қасиет: бір құбылыстың екінші құбылысқа, бір дененің екінші денеге ықпал етуі белгілі бір «із» қалдырады. Мысалы, жүріп өткен адамның ізі — бейнелеудің қарапайым көрінісі.
- Күн, жел, ыстық-суық әсерінен жартас мүжіліп, құмға айналады.
- Теңіз жағасындағы тастар толқынның үздіксіз ықпалынан жылтыр әрі тегіс болады.
Сана да — сыртқы әсерлердің күрделі өңделуі нәтижесінде туындайтын жоғары деңгейлі бейнелеу.
Таным мүмкіндіктерін айрықша дамытқан салалардың бірі — кибернетика: ол күрделі ақпаратты қабылдап, сұрыптап, талдап, жүйеге түсіріп, нақты шешімге келу және осы процестерді басқару заңдылықтарын қарастырады.
Өзіндік сана және қоғамдық сана
Сана белгілі бір деңгейде сана-сезімге айналады. Сана-сезім — адамның өзін өзі сезініп, ұғынып, өзін әрекет етуші субъект ретінде тануы арқылы жететін сананың жоғары сатысы.
Адамның сана-сезімі таптық, топтық және жалпы қоғамдық сана-сезімдермен тығыз байланысты. Сонымен бірге адам өзін табиғаттан толық бөліп қарастыра алмайды: табиғатпен байланыс үзілмейді, бірақ саналы адам өзін өзгеше субъект ретінде ажырата біледі.
Сананың белсенділігі: әлемді бейнелеу ғана емес, өзгерту
Сана шығу тегі жағынан екінші болғанымен, енжар құбылыс емес. Оның белсенділігі — бейнелеуді таңдай білуінде, келешекті болжай алуында, мақсат қоя отырып әрекет етуінде.
Сана дүниені бейнелеп қана қоймайды, оны өзгертеді әрі қолдан жасайды. Табиғат дайын күйінде зәулім құрылыстарды немесе машиналарды «сыйламайды» — мұның бәрі адамның шығармашылық еңбегі арқылы пайда болады. Осылайша сана затқа айналып, заттанданады.
Дін және сананың қияли бейнелеуі
Дін объективті ақиқатты адам санасында түбегейлі өзгертіп, қиялға негізделген бейнелеу арқылы түсіндіреді. Діни қағидалар бойынша, дүниедегі кез келген құбылыстың тікелей тірегі мен қозғаушысы — өмірден тыс тұрған және әлемді жаратушы құдірет.
Тақырыпты пысықтау сұрақтары
- Сана проблемасы дегеніміз не?
- Бейнелеу формаларының эволюциясы қалай түсіндіріледі?
- Қоғамдық сана деген не және оның негізгі формалары қандай?