Әлеуметтану ғылымы туралы қазақша реферат

Әлеуметтану ғылымының қалыптасуы мен пәні

Әлеуметтік фактілерді ғылыми бақылау, топтастыру және жіктеудің алғашқы талпыныстары бізге Платонның «Республикасы» мен «Заңдарында», сондай-ақ Аристотельдің «Саясатында» жетті. Дегенмен, бұл еңбектер тұтас ғылым емес, алғашқы қадамдар ғана еді. Онда қоғам, жалпы алғанда, азаматтық қауым немесе мемлекет ретінде ұйымдасу түрінде қарастырылды.

Рим империясы кезеңінде, орта ғасырларда және Ағартушылық дәуірінде әлеуметтік құбылыстар жөніндегі ғылыми зерттеулер жүйелі сипат ала қоймады. Бір зерттеулер экономикалық бағытта болса, екіншілері заңгерлік, үшіншілері шіркеулік, төртіншілері саяси сипатта болды. Ассоциациялар мен әлеуметтік ұйымды толық күйінде сипаттауға, нақты өмір тұтастығын түсіндіруге ұмтылыс сирек кездесті.

Негізгі мәселе

Қоғамды тұтас жүйе ретінде сипаттайтын бірегей ғылыми тіл мен әдістің болмауы.

Бұрылыс кезеңі

Ғылыми әдістердің қоғамды зерттеуге жүйелі қолданылуы және жинақталған білім қорының өсуі.

Қазіргі уақытта әлеуметтік қатынастар туралы сыннан өткен, ой елегінен өткізілген және жылдам ұлғайып келе жатқан білім қоры бар. Осы негізде қоғамды тұтас күйінде суреттеу және түсіндіруді мақсат ететін әлеуметтану қалыптасты деуге болады. Ол — әлеуметтік құбылыстар туралы ортақ ғылым.

Огюст Конт және «позитивтік» бағдар

«Әлеуметтану» терминін алғаш рет Огюст Конт «Позитивтік философия курсында» позитивтік философияның бір бөлігі болатын ауқымды әлеуметтік ғылымның атауы ретінде қолданды. Конт бұл ғылымның элементтерін кездейсоқ материалдардан, идеялар мен әдістерден тазартудың қажеттігін айқын көрсетіп, ең қажет құрамдас бөліктерді бір ұғымға біріктіруге тырысты.

Конт ұсынған басты қағида

Қоғамды тұтас организм ретінде қарастыру және әлеуметтік құбылыстар ғылымын кең көлемді бақылауға сүйенген, саяси өнер мен революциялық мақсаттардан барынша арылған позитивтік ғылым ретінде дамыту.

Конт түсінігінде әлеуметтану «әлеуметтік физикаға» сәйкес болуға тиіс: оның міндеті — қоғамның табиғи себептері мен заңдарын ашу, сондай-ақ тарихтан, саясат пен экономикадан метафизикалық және тылсым түсіндірулерді, олар астрономия мен химиядан қалай ығыстырылса, солай ығыстыру. Позитивтік әдіске сүйене отырып, Конт әлеуметтану жеткілікті дамыса, қоғам дамуының бағытын көрсетіп, белгілі бір деңгейде болашақты болжай алатын ғылымға айналады деп есептеді.

Эволюциялық ой және қазіргі әлеуметтанудың нығаюы

Конттан кейін әлеуметтану ғылыми ойлау жүйесін күрт өзгерткен эволюциялық идеялардың ықпалымен дамыды. Жаратылыстық дүниені эволюциялық түсіндіру білімнің көптеген салаларына енді: табиғи сұрыпталу заңы және өмірді организмнің қоршаған ортаға бейімделуі ретінде түсіну биология мен психологияның өзегіне айналды. Бұл бағыт әлеуметтік құбылыстарды да қамтуы заңды еді.

Әлеуметтік қатынастарды эволюция ықпалымен түсіндіруге ишаралар Герберт Спенсердің алғашқы еңбектерінде ғана емес, Дарвин мен Геккель шығармаларында да ұшырасады. Алайда мұндай ишаралардың өзі әлеуметтануды толық қалыптастырмайтын, өйткені ол үшін тікелей әлеуметтік құбылыстардан индукциялық жолмен алынған қосымша деректер мен факторлар қажет болды. Дегенмен бұл еңбектер жаңа ғылымның тұғырлары қайда жатқанын көрсетті әрі әлеуметтанушының тек тарихшы, экономист немесе статист қана емес, биолог және психолог ретінде де ойлай білуі керегін дәлелдеді.

Түйін

Қоғамды ғарыштық процестерден тыс ерекше әлем деп емес, табиғи себептілік аясында түсіндіру.

Нысана

Қоғамның пайда болуы, өсуі, құрылысы мен қызметін эволюция барысында тоғысатын өмірлік және психикалық себептер арқылы түсіндіру.

Әдіснамалық кеңею

Әлеуметтік деректерді биология және психологиямен ұштастырып, тұтас түсіндіру үлгісін қалыптастыру.

Спенсерлік дәстүрде қоғамды түсіндіру белгілі бір дәрежеде «қоғамның физикалық философиясы» ретінде көрінді. Бірақ эволюциялық әлеуметтану мұнымен шектелмейді: ол әртүрлі қоғамдардың негізінде жатқан бірлікті мойындауды да, сондай-ақ әлеуметтік құбылыстарды түсіндіруде объективті (физикалық) және субъективті (ырықтық) негіздерді бір арнаға түсіру міндетін де алға қояды.

Түсіндіру дәстүрлері: объективті және субъективті бағыттар

Объективті және субъективті түсіндіру тәсілдері бірнеше ғасыр бойы экономикалық және саяси философияда қатар дамып, кейде бір-бірімен бәсекеге түсті. Аристотельдің «Саясатынан» бастап Боден, Монтескье және физиократтар нәсіл, топырақ, климат, тұқым қуалаушылық және тарихи жағдайлар сияқты факторларға сүйенген объективті тәпсірлерді дамытты. Ал Гроций, Гоббс, Локк, Юм, Бентам, Беркли, Кант және Гегель адам табиғаты, пайдалылық, этикалық императивтер мен мұраттарға негізделген субъективті түсіндірулерді ұсынды.

Дегенмен ұзақ уақыт бойы бұл екі бағыт қоғамның бірлігін арнайы зерттеу және тәпсірдің бірлігіне жетудің шын ғылыми тәсілін орнықтыру деңгейіне толық көтеріле алмады. Әлеуметтанудың маңызы — осы түсіндірулердің шеңберінен шығып, қоғамды тұтас әрі дәлелді талдау тәсілін қалыптастыруында.

Әлеуметтанудың құрылымы және білім деңгейлері

Әлеуметтанудың құрылымы мен білім деңгейлері туралы ортақ пікір әлі толық қалыптаспаған. Бұл мәселені анықтау үшін алдымен «құрылым» және «деңгей» ұғымдарын нақтылау қажет. Құрылым дегеніміз — біртұтас әлеуметтік құбылыстар мен үдерістердің элементтері мен бөліктерінің ішкі өзара орналасуы. Кез келген ғылымның құрылымы оның қоғамдағы міндеті мен атқаратын қызметіне байланысты айқындалады.

Әлеуметтану құрылымын айқындайтын екі бағыт

Теориялық бағыт: әлеуметтік өмірді сипаттау, түсіндіру және ұғындыру; әлеуметтік зерттеудің теориясын, әдіснамасын, әдістерін және талдау тәсілдерін жасау; қоғам дамуының мәселелеріне теориялық қорытынды ұсыну.
Қолданбалы бағыт: қоғамдық және әлеуметтік құбылыстар мен үдерістерді өзгерту, қайта құру үшін жоспарлы әрі тиімді ықпал ету құралдарын табу; әлеуметтік мәселелерді талдау және зерттеу арқылы практикалық шешімдер әзірлеу.

Теориялық және қолданбалы әлеуметтанудың айырмашылығы олардың зерттейтін объектісінен немесе әдісінен ғана туындамайды. Негізгі айырмашылық — жалпы әлеуметтанудың алдына қойған мақсаты мен міндетіне байланысты: бірі ғылыми түсіндіру мен теория құруға, екіншісі практикалық мәселелерді шешуге көбірек бағытталады.

Тарихи материализммен шатастыру мәселесі

Бұрынғы КСРО-да әлеуметтануды тарихи материализммен шатастыру кең тарады. Бұл дұрыс емес: тарихи материализм — әлеуметтік философия, ол қоғамды көбіне абстрактілі деңгейде қарастырды. Ал әлеуметтану нақтылы әдістер арқылы қоғамды және оның дамуын жан-жақты зерттеп, ғылыми теориялар қалыптастырады.

Жаңа теориялық ізденістер

XX ғасырдың ортасында әлеуметтік стратификация, индустриялық қоғам, конвергенция секілді бағыттар кең танылды. Бұл ізденістер әлеуметтанудың пәнін нақтылап, талдау көкжиегін кеңейтті.

Орта деңгейдегі (арнаулы) теориялар

Әлеуметтанудың арнаулы теориялары оның жекелеген қоғамдық және гуманитарлық ғылымдармен тығыз байланысының негізінде пайда болды. Әлеуметтануда оларды орта деңгейдегі теориялар деп атайды. Қазіргі уақытта мұндай теориялардың саны жүзден асады. Олардың қалыптасуына М. Вебер, Э. Дюркгейм, К. Маннгейм, Т. Парсонс үлкен үлес қосты. Әсіресе америкалық әлеуметтанушы Роберт Мертон ұсынған тәсілдер кеңінен мойындалды.

Неге орта деңгей теориялары қажет?

Жалпы теориялық әлеуметтану қоғамның ең жалпы заңдылықтарын зерттей отырып, кейбір салалардың нақты даму ерекшеліктерін назардан тыс қалдыруы мүмкін. Ал орта деңгей теориялары қоғам дамуының өзекті мәселелеріне дәл және қолдануға ыңғайлы жауап ұсынуға мүмкіндік береді.