Ауызша аударма кезекті, яғни сөйлеушінің сөзінен кейін немесе оның қандай да бір бөлігінен кейін, немесе сөйлеушінің сөзімен бір уақытта ілеспе түрде аударылуы мүмкін
Кезекті аударма: анықтамасы және ерекшелігі
Ауызша аударма бірнеше түрде жүзеге асады: сөйлеушінің сөзінен кейін, оның белгілі бір бөлігінен кейін немесе сөйлеумен бір уақытта ілеспе түрде. Соның ішінде кезекті аударма — сөйлеуші ойын аяқтағаннан кейін аудармашының мүмкіндігінше қысқа уақыт ішінде аударуды бастайтын ауызша аударманың түрі.
Ауызша аударманың ерекше бір нұсқасы — сұхбат (екіжақты) аудармасы. Мұнда аудармашы екі тілді кезекпе‑кезек аударма тілі ретінде қолданып, тараптардың өзара түсінісуін қамтамасыз етеді.
Мысал
Ағылшын тілінде
Despite all opposition these sections have organized a powerful trade-union movement. The mass of Civil Servants have successfully established important political rights for themselves.
Қазақ тілінде
Мемлекеттік қызметкерлер барлық қарама‑қайшылыққа қарамастан мықты кәсіподақ қозғалысын ұйымдастырып, өздеріне маңызды саяси құқықтарды табысты түрде бекітті.
Аралас түрлер және коммуникациялық табиғаты
Практикада аралас форматтар да кездеседі: жазбаша мәтінді ауызша аудару және магнитофон/аудиожазбаны жазбаша аудару. Мұндай жұмыс көбіне үзбелі жүреді: аудармашы кей жағдайда сөйлеп тұрған адамнан кейін сөз алып, аудиторияның назарын өзіне аударады.
Кезекті аударылатын мәтін — ауызша түрде, дәйекті берілетін, тілдің барлық деңгейлерін (фонетика, морфология, синтаксис, стиль) қамтитын толыққанды қарым‑қатынас құралы. Сондықтан аудармашы тек мазмұнды емес, айтылымның құрылымы мен реңкін де ескеруге тиіс.
Когнитивтік жүктеме және шапшаң жазу
Шапшаң жазу әдістерін меңгеру бастапқы кезеңде қосымша қиындық тудырғанымен, кезекті аудармада қабылдау, талдау, синтез және кейде іштей біртіндеп аудару жазбамен қатар жүреді. Бұл сәтте сана бір мезетте тыңдауға да, жазуға да үлгеруі үшін назарды «екіге бөлуге» мәжбүр болады.
Нәтижесі
Жазбалы тірек ақпаратты жоғалтпай, аударманың толықтығы мен дәлдігін арттыруға көмектеседі.
Тәуекелі
Дұрыс қалыптаспаған жазу дағдысы назарды бөліп, қабылдауды әлсіретуі мүмкін. Сондықтан әдісті жүйелі түрде жаттықтыру қажет.
Диалог пен монолог: мәтінге қарай жұмыс ырғағы
Диалогиялық мәтін
Әңгіме, интервью, келіссөз сияқты диалогиялық форматта әдетте көлемі шағын бөліктер аударылады. Бұл аудармашыдан жылдам реакцияны және бір тілден екінші тілге талдау‑синтез процесіне жедел өтуді талап етеді.
Монологиялық мәтін
Сөз сөйлеу, өтініш, дәріс сияқты монологта аударылатын бөліктің ұзақтығы екі факторға тәуелді: біріншісі — мәтіннің қисынды байланысы мен стилі, екіншісі — тыңдаушыға түсінікті болу қажеттілігі.
Абзацты‑фразалық аударма (phrasal interpreting)
Абзацты‑фразалық аудармада аудармашы қысқа фразалар немесе сөйлемдер деңгейінде жұмыс істейді. Бұл форматта есте сақтауды талап ететін ақпарат көлемі салыстырмалы түрде аз болғандықтан, когнитивтік жүктеме де жеңілдейді.
Көп жағдайда мұндай аудармаға жазба қажет емес: дәлдік үшін қысқаша белгі‑нұсқалар жеткілікті. Абзацты‑фразалық аударма екіжақты аударманың ең кең тараған түрі, себебі ол қабылдауларда, бейресми кездесулерде, дүкендерде, жұмыс барысында және күнделікті тілдесуде жиі қолданылады. Әдетте, аудармашылар осы түрімен алғаш болып бетпе‑бет келеді.
Аудармашыға қойылатын талаптар
- Алғырлық және жедел ойлау
- Икемділік — кез келген жағдайда тез бағдар табу
- Сөйлеу этикеті мен тұрақты тіркестерді білу
- Жалпы білім — тосын тақырыптар мен сұрақтарға дайын болу
Жазбасыз және жазбалы кезекті аударма
Жазбасыз (оперативтік жадқа сүйену)
Интервью, қысқа келіссөздер мен әңгімелердің кезекті аудармасында көбіне шапшаң жазу талап етілмейді. Мұндай жағдайда аудармашы негізінен оперативтік жадқа сүйеніп, қысқа репликалар алмасуын ілестіріп отырады.
Жазбалы (шапшаң жазу арқылы)
Жауапты ресми кездесулерде — саяси, экономика‑қаржылық, құқықтық және өзге де мәселелер талқыланғанда — сондай-ақ дәрістерде, баяндамаларда, дөңгелек үстелдерде, семинарларда және баспасөз кездесулерінде жазбалы кезекті аударма жиі қолданылады.
Неге бұл маңызды?
Кезекті аударма адекваттылық пен дәлдікке жетуге мүмкіндік береді, әсіресе мұқият талқылауды қажет ететін күрделі мәселелерде. Шапшаң жазу қолданылғанда аудармашы аударылатын мәтіннің сапалы әрі толық тірегін жасап, ақпаратты жоғалтпай жеткізеді.
Осы себепті жазбалы екіжақты аударма ауызша аударманың ең күрделі түрлерінің бірі саналады. Ол аудармашыдан жоғары кәсібилікті, тақырыпты терең білуді, психологиялық дайындықты, өзіне сенімділік пен сабырлылықты талап етеді. Мазмұнмен қатар форманы да жеткізу маңызды болғандықтан, аударманың адекваттылық деңгейі арта түседі.
Кино және видео аудармасы: шығармашылық пен жауапкершілік
Кино және видео аудармасы — ауызша аударманың ең күрделі әрі қызықты бағыттарының бірі. Белгілі бір мағынада ол жазбаша аудармаға жақындайды және шығармашылыққа кең мүмкіндік береді, өйткені кино — өнер, ал жанрдың үздік үлгілері XX ғасырдағы дүниежүзілік мәдениеттің асыл мұрасына жатады.
Мұнда көркемдік әсерді төмендетпей, автор ниетін дұрыс жеткізу, диалогтердің табиғилығын сақтау, кейіпкерлердің сөйлеу ерекшелігін бұрмаламау, стиль мен дәуірдің колоритін беру — әрі маңызды, әрі күрделі міндет.
Фильмді дайындықсыз ауызша аудару кезінде қателіктер орын алуы мүмкін, алайда олардың санын барынша азайтуға ұмтылу қажет.