Мемлекет және құқық теориясы
Егемендік пен тәуелсіздіктің конституциялық негізі
Қазақстан Республикасының Конституциясы мемлекетіміздің егемендігі мен тәуелсіздігін берік құқықтық негізге отырғызды. Егемендік — бұл мемлекеттің өз аумағында жоғарғы билікке ие болуы, ішкі және сыртқы саясатты дербес айқындауы әрі халықаралық қауымдастықта тең құқықты субъект ретінде әрекет етуі.
Аумақ және оның қорғалуы
Қазақстанның тарихи қалыптасқан аумағы бар және ол бөлінбейді. Ел аумағына қол сұғу — агрессия деп танылады, ал агрессияны халықаралық құқық айыптайды.
- Қазақстан аумағы біртұтас және қол сұғылмайды.
- Шекара құрлықта, теңізде және әуе кеңістігінде қорғалады.
- Шекара қауіпсіздігін шекара қызметі қамтамасыз етеді.
Сыртқы саясаттың қағидаттары
Қазақстан тату көршілік, ішкі іске араласпау, дауларды келіссөз арқылы шешу және қарулы күшті бірінші болып қолданбау саясатын ұстанады.
Сырттан тікелей қауіп төнген жағдайда Президент елдің барлық аумағында немесе жекелеген өңірлерде соғыс жағдайын енгізіп, ішінара не жалпы әскерге шақыруды жариялай алады.
Шектесетін елдер
Қазақстанның мемлекеттік шекарасы Ресей, Қытай, Өзбекстан, Қырғызстан және Түрікменстанмен шектеседі. Бұл геосаяси жағдай шекара қауіпсіздігі мен халықаралық ынтымақтастықтың маңызын арттырады.
Мемлекеттік билік жүйесі және институттар
Егемендіктің маңызды белгілерінің бірі — мемлекеттік биліктің жоғары органдарының болуы. Қазақстан Республикасының Конституциясы биліктің бөліну қағидатын бекітеді: заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтары өз өкілеттігін дербес жүзеге асырады.
Парламент
Заң шығару қызметін жүзеге асыратын жоғары өкілді орган — Парламент. Ол екі палатадан тұрады: Мәжіліс және Сенат.
- Мәжіліс депутаттарын азаматтар тікелей сайлайды.
- Сенат депутаттарының басым бөлігін мәслихаттар сайлайды.
- Сенаттың жеті депутатын Президент тағайындайды.
Президент
Мемлекет басшысы — Президент. Ол ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттарын айқындайды және мемлекеттік билік тармақтарының келісіп жұмыс істеуін қамтамасыз етеді.
Президент Парламент қабылдаған заңдарға қол қояды немесе Конституцияға сәйкес келмейді деп тапса, қайта қарауға жібере алады (вето құқығы). Конституцияда көзделген жағдайларда заң күші бар жарлықтар қабылдайды.
Үкімет және атқарушы органдар
Үкімет ел көлемінде атқарушы билікті жүзеге асырады, атқарушы органдар жүйесін басқарады.
- Министрліктер, мемлекеттік комитеттер, комиссиялар және өзге де орталық органдар.
- Жергілікті атқарушы органдар: облыс, қала, аудан, ауыл әкімдіктері.
Сот және құқық қорғау жүйесі
Құқықтық тәртіпті қамтамасыз етуде соттар, ішкі істер органдары, ұлттық қауіпсіздік органдары және прокуратура маңызды рөл атқарады. Прокуратура мемлекет атынан заңдардың және өзге нормативтік құқықтық актілердің дәлме-дәл әрі біркелкі қолданылуын жоғары қадағалайды. Бұл органдардың тиімді жұмысы қоғамның қолдауына да тәуелді.
Азаматтық: құқықтар, бостандықтар және міндеттер
Егемендіктің тағы бір маңызды белгісі — өз азаматтығының болуы. Азаматтық — адамның мемлекетпен тұрақты саяси және құқықтық байланысы. Осы байланыс мемлекет пен азаматтардың өзара құқықтары мен міндеттерін туындатады.
Мемлекеттің міндеті
Мемлекет пен оның органдары азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыруы үшін қажетті жағдай жасауға тиіс. Құқық бұзылған жағдайда, кінәлі тұлғалар заң бойынша жауапкершілікке тартылады.
Азаматтың міндеті
- Конституция мен заңдарды сақтау.
- Мемлекеттік тілді және Қазақстандағы өзге ұлттардың тілдерін, дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарын құрметтеу.
- Елдің экономикалық қуатын нығайтуға үлес қосу.
Тіл және тең құқықтылық
Қазақ тілі — мемлекеттік тіл. Басқа ұлттардың тілдерін кемсітуге жол берілмейді. Орыс тілі мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында ресми түрде қолданылады. Конституция ұлтына қарамастан барлық азаматтардың тең құқықтылығын бекітіп, қоғамдағы келісім мен татулықтың құқықтық негізін қалыптастырады.
Халық, демократия және қоғамдық бірлестіктер
Демократиялық мемлекеттің негізгі шарты — азаматтарды ұлтына қарамай тең құқықтық негізде біріктіру. Конституция «халық» ұғымын саяси-құқықтық мағынада қолданады: бұл — мемлекет өміріндегі саяси әрекеттерге қатысуға құқығы бар, кәмелетке толған Қазақстан азаматтарының жиынтығы.
Саяси қатысу мүмкіндіктері
Азаматтар, саяси партиялар және қоғамдық бірлестіктер Мәжіліске кандидаттар ұсынуға, оларды талқылауға, қолдауға немесе қарсы үгіт жүргізуге құқылы. Саяси партиялардың бәрі тең, ешқайсысына артықшылық берілмейді.
Қоғамдық бірлестіктердің еркіндігі және шектеулер
Демократияның бір көрінісі — мемлекет органдарының қоғамдық бірлестіктердің қызметіне заңсыз араласуына тыйым салу. Дегенмен қоғамдық бірлестіктер Конституция мен заңдарды сақтауға міндетті: әлеуметтік, ұлттық, діни немесе нәсілдік араздықты қоздыруға, мемлекеттің қауіпсіздігіне, конституциялық құрылысқа және аумақтың тұтастығына қарсы қызметке жол берілмейді.
Референдум және шешім қабылдау
Мемлекеттік өмірдің аса маңызды мәселелері демократиялық жолмен шешілуі тиіс. Мысалы, Конституцияға өзгерістер енгізу сияқты түбегейлі шешімдер референдум арқылы қабылданады. Референдум өткізу тәртібі арнайы заңмен айқындалады.
Зайырлылық қағидаты
Қазақстан Республикасы — зайырлы мемлекет. Азаматтың кез келген дінді ұстануға да, ешбір дінді ұстанбауға да құқығы бар. Дін мемлекеттен бөлінген, бұл қоғамдық келісім мен теңдікті сақтаудың маңызды тетігі.
1) Мемлекет бейтарап
Мемлекет қандай да бір діни идеологияны ресми түрде мойындамайды.
2) Білім беру кеңістігі
Мемлекеттік оқу орындарында діни ілімді уағыздауға жол берілмейді.
3) Саяси шектеу
Дінге негізделген саяси партиялардың құрылуына және қызметіне тыйым салынады.
Құқықтық және әлеуметтік мемлекет: мақсат пен жауапкершілік
Қазақстанның ұзақ мерзімді мақсаты — құқықтық мемлекет құру. Құқықтық мемлекетте заң белгілі бір топтың емес, бүкіл халықтың шынайы еркін білдіреді; заңның рухы үстем болады; барша азаматтар мен лауазымды тұлғалар заңға бірдей бағынады.
Заңның үстемдігі нені талап етеді?
- Заңдардың қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікті орнықтыруы.
- Азаматтың отбасы құруына, білім алуына, еңбек етуіне, еркін өмір сүруіне жағдай жасалуы.
- Қоғам ісіне қатысудың ашық әрі әділ тетіктерінің болуы.
Әлеуметтік мемлекет ұстанымы
Конституцияда көрсетілгендей, Қазақстанда әлеуметтік мемлекет қалыптасуда. Мемлекет қоғамның барлық топтарына қамқорлық жасап, еңбекке қабілетсіз және әлеуметтік тұрғыдан осал азаматтарға ерекше қолдау көрсетеді. Жастарға, мүгедектігі бар адамдарға, зейнеткерлерге, көпбалалы отбасыларға және көмекке мұқтаж жандарға жағдай жасау — мемлекеттің адамға бағдарланған саясатының өлшемі.
Экономикалық даму және мемлекеттің ұйымдастырушылық рөлі
Соңғы жылдары экономикада көп деңгейлі меншік жүйесі қалыптасып, шаруашылықтың барлық элементтерін қамтитын жаңа құрылымға көшу үдерісі жүрді. Мемлекеттің міндеті — экономикалық саясат жүргізу, құрылымдық жаңару мен технологиялық жаңғыртуды ынталандыру, айырбас пен сауданың дамуына жағдай жасау.
Басқарудың жаңа тәсілі
Командалық-әкімшілік басқару тәжірибесінен кейін мемлекет үшін есеп, бақылау және экономикалық талдау функцияларын жүйелеу айрықша мәнге ие болды. Сонымен бірге белгілі бір тарихи немесе әлеуметтік жағдайға лайық үлгілерді сол күйі көшіріп қолдану тиімсіз: әр шешім елдің ерекшелігіне сай бейімделуі тиіс.
Қоғамдық тұрақтылықпен байланысы
Экономикадағы өзгерістер қоғамдағы үдерістермен тығыз байланысты. Мемлекеттік саясаттың бағыты дағдарысты еңсеру мен тұрақтандыруға ықпал етуі, әлеуметтік сенім мен әділ мүмкіндіктерді күшейтуі қажет.
Халықаралық қатынастар және мемлекеттік рәміздер
Егемендіктің келесі маңызды белгісі — басқа мемлекеттермен қарым-қатынас орната алу қабілеті. Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымының және өзге халықаралық ұйымдардың мүшесі ретінде көптеген елдермен дипломатиялық байланыс орнатып, саяси, экономикалық және мәдени ынтымақтастық туралы халықаралық шарттар жасасады.
Мемлекеттік рәміздер
Егемен Қазақстанның мемлекеттік рәміздері — Елтаңба, Ту және Гимн. Олар елдің тарихи жолын, бірлігін және мемлекеттік сабақтастығын бейнелейді. Әр азамат мемлекеттік рәміздерді құрметтеуге міндетті; оларды пайдалану тәртібі заңмен белгіленеді.
Қоғамдық татулық, саяси тұрақтылық және идеологияның мәні
Конституциялық қағидаттардың өзегінде қоғамдық татулық пен саяси тұрақтылықты қамтамасыз ету міндеті тұр. Қоғамдық татулық — түрлі әлеуметтік топтар мен ұлттар арасында қарсы тұрушылыққа жол бермеу, әр адамның қауіпсіз өмір сүріп, білім алып, еңбек етуіне жағдай жасау.
Жаңа мемлекеттік идеологияға сұраныс
1994 жылғы республикалық кеңесте азаматтық келісім, татулық, бірлік және жас мемлекеттің өркендеуі мәселелері кеңінен талқыланып, мемлекеттік идеологияның жаңа мазмұнын айқындауға қадам жасалды. Ұсынылған бағыттардың бірі — бірігу, қоғамдық прогресс және әлеуметтік серіктестік идеялары. Бұл ретте мемлекеттік саясаттың мәнін жұртшылыққа түсіндірудің маңызы ерекше аталды.
Идеология — өмірден алшақ ұғым емес
Идеология — қоғамның күнделікті тіршілігімен біте қайнасқан, ортақ мақсатқа жұмылдыратын қозғаушы күш. Ол бір кезеңде ұйымдастырушы және бағыт беруші қызмет атқарса, келесі кезеңде жариялылық арқылы қоғамдық бақылау, бағалау және тәжірибе тарату тетігіне айналады.
Басты міндеттер
- Үкімет шешімдері мен бағдарламаларын халыққа кең түсіндіру.
- Қоғамдық пікірді зерттеу, талдау және оң ықпал ету.
- Қайшылықтарды бәсеңдету арқылы құжаттардың орындалуына ықпал ету.
- Жарасымды ұлтаралық қатынас, тыныштық, бірлік және азамат тәрбиесін нығайту.
- Қазақстандық отансүйгіштік пен ұлттық әрі азаматтық намысты қалыптастыру.
Қорытынды: тәуелсіз мемлекеттің орнығуы
Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан бергі тарихи кезеңде егемен мемлекет ретінде орнығып, әлемдік қоғамдастықтың толық құқылы мүшесіне айналды. Халықаралық деңгейде Қазақстанды көптеген мемлекеттер танып, дипломатиялық қатынастар орнатылды, мемлекетаралық және үкіметаралық шарттар мен келісімдер жасалды.
Бұл жылдар жаңа мемлекеттіліктің іргелі негіздерін қалыптастыру тұрғысынан айрықша маңызды болды: мемлекеттік биліктің біртұтас жүйесі орнықты, қоғамдық дамуды реттейтін институттар нығайды, қоғамның рухани және әлеуметтік өмірінде күрделі өзгерістер жүзеге асты. Қазақстан зайырлы, демократиялық, құқықтық және әлемге ашық мемлекет құруды жалғастыруда; Конституция азаматтардың нәсіліне, ұлтына, жынысына, тіліне, әлеуметтік жағдайына, дініне және өзге де белгілеріне қарамастан тең құқықтары мен бостандықтарына кепілдік береді және кемсітушіліктің кез келген түріне тыйым салады.
Алдағы міндет
Азаматтарды патриотизмге және азаматтық жауапкершілікке тәрбиелеу — мемлекеттің ғана емес, қоғамның да тұрақты міндеті. Азаматтық келісім мен өзара сенім сақталған кезде мемлекет пен халықтың бірлігі нығайып, реформалардың нәтижесі орнықты дамуға ұласады.