Мемлекеттің негізгі мақсаттары
Легизм мектебі
Легизм — Ежелгі Қытайдағы саяси-философиялық бағыттардың бірі. Бұл мектеп өкілдері мемлекетті басқарудың негізгі тетігі ретінде заң мен жазалауды алға шығарды.
Негізгі өкілдері
- Шан Ян (б.з.д. IV ғ.)
- Хань Фэй-цзы (шамамен б.з.д. III ғ.)
Негізгі ұстаным
Легистер конфуцийшылдардың «мемлекетті әдептілік пен адамгершілікке сүйенген тәртіп арқылы басқару керек» деген көзқарасына қарсы шықты. Олардың пікірінше, мемлекетті тек заңға сүйеніп басқаруға болады; ал мейірімділік пен кешірімшілдік тәртіпті әлсіретіп, қылмысқа жол ашуы мүмкін.
Басқару логикасы: қорқыныш пен қатаң тәртіп
Легизмде ар-ождан мен моральдық ықпалдың орнына қорқынышқа негізделген тәртіп дәріптеледі. Қоғамда тәртіпсіздік болмас үшін, жазалау жүйесі ұсақтан бастап қатаң әрі үздіксіз қолданылуы керек деп есептелді.
Тәртіпті сақтау қағидалары
- 1 Мақтаудан гөрі жазалау көбірек болуы тиіс.
- 2 Қатаң жазалау арқылы халық арасында үрей қалыптастыру қажет.
- 3 Ұсақ қылмыс жасағандарды да аямай жазалау керек; сонда олар ірі қылмысқа бармайды.
- 4 Адамдар арасында өзара сенімсіздік тудыру арқылы бақылауды күшейту керек.
Осы қағидалар бұлжытпай орындалғанда ғана халық билеушінің бұйрығын екі етпей орындайды, тіпті қажет болса өлімге де барады деген тұжырым жасалды.
Мемлекет туралы түсінік: «отбасы» емес, «жүйе»
Конфуцийшыл көзқарас
Конфуцийшылдар үшін мемлекет — үлкен отбасы, ал оның басшысы — халықтың әкесі. Мұнда мораль, үлгі көрсету және тәрбие бірінші орында.
Легистік көзқарас
Легистер мемлекетті өз алдына машина секілді жұмыс істейтін жүйе ретінде қарастырды. Билеуші — өзін ата-баба аруағынан да, халықтан да, Аспаннан да жоғары қоятын деспот ретінде сипатталды.
Мемлекеттің мақсаттары мен басымдықтары
Стратегиялық мақсаттар
- Ұсақ патшалықтарды біріктіріп, «Аспан аясындағы» (Қытай) біртұтас мемлекет құру.
- Құрылған мемлекеттің ықпалын кеңейтіп, басқа халықтарды бағындыру.
Өнер мен білім
Бұл тұрғыда өнер мен білімге құштарлық мемлекеттік мақсаттарға бағындырылуы тиіс деп қаралды.
Экономикалық негіз
Мемлекеттің басты тірегі қолөнер немесе сауда емес, егін шаруашылығы болуы керек деп есептелді.
Қызметті бөлу
Мемлекеттік қызмет орындары адамдардың жұмыс істеу қабілетіне қарай бөлінуі тиіс деген қағида айтылды.
Тарихи ықпал және бүгінгі өзектілік
Конфуцийшылдар мен легистер арасындағы идеялық күрес ұзақ жылдарға созылды. Бұл тартыстың ізі бүгінгі күнге дейін байқалады: кейбір саяси көзқарастар легизмнің қатаң құқықтық тәртіпке сүйенетін ұстанымдарын қолдаса, енді бір топ оны адам еркіндігі мен сенімге қарсы бағыт ретінде сынайды.