Қазақтар негізінен өмір салты қалаға емес, селға ұқсастау

Урбанизация: қазақ қоғамының бағыты мен бағасы

Қазақ халқының дүниежүзілік урбанизациялық дамудың алдыңғы қатарына әлі де толық шығуы қиын екені анық. Дегенмен, күні кеше көшпелі өмір салтын ұстанған халық үшін ауылдық тіршіліктің әлеуетін сақтай отырып, қалаға шоғырланудың табиғи жолмен орнығуы — уақыт талабы. Бұл үдерісті біржақты «жақсы» не «жаман» деуге келмейді: ол бір мезгілде мүмкіндік те, тәуекел де.

Қалаға шоғырлану динамикасы: 1897–1989

Қала тұрғындарының үлесі қазақ халқы құрамында соңғы 92 жылда айқын өсті: 1897 ж. — 1%, 1926 ж. — 2%, 1939 ж. — 16%, 1959 ж. — 24%, 1970 ж. — 27%, 1979 ж. — 31%, 1989 ж. — 40%.

Алайда бұл өсім әрдайым табиғи үрдістің нәтижесі бола берген жоқ. 1930–1935 жылдардағы ұжымдастыру мен индустрияландыру тұсында дәстүрлі ауылға ауыр соққы тиіп, «аш ауылдан — тоқ қалаға» бағытталған босқыншылық күшейді. Нәтижесінде аз ғана уақыт ішінде қаладағы қазақтар саны күрт өсіп, ал далалық аймақтардағы халық саны керісінше 2,5 есеге дейін кемігені айтылады. Бұл кезең демографиялық дамуға зор деформация әкелген қасіретті тәжірибе ретінде бағаланады.

1979–1989: қала мен ауыл өсімінің алшақтығы

1979–1989 жылдары республика бойынша қаладағы қазақ тұрғындарының саны 53,3% өссе, ауылда өсім небәрі 10,2% болды. Жалпы 1959–1989 жылдар аралығында қаладағы қазақтар саны шамамен 4 есеге жуық, ал ауылда 2 еседей ғана артқан.

Ауылдағы тұрмыс деңгейінің төмендігі жастарды қалаға итермелейді. Бірақ қаладағы тұрғын үй, жұмыс, әлеуметтік бейімделу мәселелері отбасы құруды, бала тәрбиелеуді қиындататыны да айтылады. Бұл ауылды «миграциялық эрозияға» ұшыратып қана қоймай, урбанизацияның өзін күрделендіреді.

Жас құрылым және заңнамалық қолдау

Демографиялық дамудың бұл сатысында халықтың жас құрылымы әлі де жас: қазақ халқының орташа жасы шамамен 23 жас төңірегінде деп беріледі. Бұл — миграциялық жылжу ықтималдығы жоғары кезең.

Сонымен бірге ауылдық елді мекендерге қолайлы жағдай жасауға бағытталған шешімдер қабылданғаны аталады: жер, мал бөлу, әлеуметтік көмек көрсету тәрізді тетіктер ауылды тұрақтандыруға және әл-ауқатты көтеруге ықпал етпек. Ауыл шаруашылығы шынайы дамығанда ғана қала да, дала да тең дәрежеде өмір сапасын жақсарта алады.

Демографиялық «дүмпу» бәсеңдеп, урбанизация алға шықты

1950–1965 жылдары демографиялық өсім жоғары болып, орташа жылдық өсім 4%-ға жақындағаны айтылады. Кейінірек оның орнын урбанизациялық үрдіс басып, 1960-жылдары қалалану қарқыны күшейген. Бұл көбіне миграция есебінен жүретіні көрсетіледі.

Болжамдар: қазақтардың қалалық үлесі қайда бет алды?

Болжам бойынша 2000-жылдардың басында қазақтардың 45–47%-ы қалаларда тұруы мүмкін делінеді, ал қаладағы қазақтардың саны 4,5–5,0 млн адамға жетеді деген күту бар. Бұл тек миграция арқылы емес, қаладағы табиғи өсім және ірі ауылдық елді мекендердің қала мәртебесіне өтуі арқылы да жүзеге асуы ықтимал.

Сондай-ақ 2005–2008 жылдары қазақ халқының тең жартысы қалада шоғырлануы мүмкін деген тұжырым беріледі. Осылайша ұлттық урбанизация алдағы кезеңнің негізгі құбылысына айналуы ықтимал.

Тілдік орта және «қаладағы қазақ тілі» мәселесі

Қалалардағы тілдік ортаның «сиректеу» болуы қалада өсіп келе жатқан ұрпақтың ана тілін толық меңгермеу қаупін күшейтетіні ерекше алаңдаушылық ретінде айтылады. Демографиялық болжам бойынша қалалардағы қазақтардың үлесі қала тұрғындарының 50%-ына тек 2025 жылдар шамасында ғана жетуі мүмкін деген пікір бар. Бұл Қазақстан қалаларында қазақ тілінің шынайы мемлекеттік мәртебесін орнықтыру ұзақ әрі күрделі сынаққа ұласуы ықтимал екенін аңғартады.

Қалалардағы этнодемографиялық көрініс (1989)

Елу қаланың тек онында ғана қазақтар саны жағынан орыстардан басым екені көрсетіледі. Дегенмен, аталған 50 қаланың 27-сінде қазақтар саны орыс емес өзге ұлттардың жиынтық санынан асып түскені айтылады. Бұл урбанизация енді ғана кең өріс алып келе жатқанын, «нағыз қазақ қаласы» деңгейіне жету үшін уақыт пен жүйелі саясат қажет екенін байқатады.

Қалаларда қазақтар орыстардан шамамен екі есе аз болғанымен, ауылдық жерлерде үш есе көп шоғырланғаны айтылады. Демек, демографиялық өсімнің негізгі «көздерінің» бірі ауылда қалған.

Қалалық өсімге қазақтардың ықпалы және алдағы өзгерістер

Соңғы кезеңдерде қазақтардың табиғи өсімі мен миграциялық қозғалыстардың нәтижесінде жалпы саны жылына 140–150 мың адамға артып отырғаны айтылады. Бұл үрдіс тереңдесе, Қазақстанның этнодемографиялық ахуалы қазақтардың мүддесіне қарай едәуір өзгеруі мүмкін.

Қалалардағы өсімге келсек, соңғы жылдарда қала халқы өсімінің 58%-ын қазақтар қамтамасыз еткені, ал республика бойынша жалпы өсімнің 65%-ы қазақтардың үлесінде екені көрсетіледі. Бұл — қалалық демографияда қазақтардың салмағы күшейіп келе жатқанын білдіреді.

Сонымен қатар алдағы онжылдықта қала тұрғындарының ішінде алдымен немістер, украиндар, белорустардың, кейінірек орыстардың да үлесі кеми бастауы мүмкін деген болжам келтіріледі. Бұл құбылыс шағын қалалардан басталып, кейін ірі қалаларға ауысуы ықтимал.

Қалалардың әркелкі дамуы: өсу, тоқырау және қайта жаңғыру

Қазақстан қалаларының көпшілігі тез өсетіні, ал ескі кен өндірісіне тәуелді қалаларда (Қаражал, Ленгір, Лениногорск, Серебрянск сияқты) өсімнің бәсеңдегені айтылады. Кейбір индустриялық қалаларда (Теміртау, Абай) халық саны айтарлықтай азайғаны да көрсетіледі.

Мұның себебі ретінде олардың бір кездері тек шикізат өндіруге бейімделген отарлық сипаттағы экономикалық модельге тәуелді болғаны аталады. Ал шикізатты жергілікті жерде өңдеп, дайын өнім ретінде нарыққа шығара алатын деңгейге жеткенде, бұл қалалардың жаңа жағдайда қайта жандану мүмкіндігі бар екені айтылады.

Алматы мысалы: сан өссе де, үлес бірден артпады

Алматыдағы қазақ тұрғындарының саны былай өсіп отырған: 1897 ж. — 1,7 мың (8,2%), 1926 ж. — 3,0 мың (7,0%), 1939 ж. — 25,6 мың (11,0%), 1959 ж. — 39,4 мың (8,8%), 1970 ж. — 80,0 мың (11,0%), 1979 ж. — 148,0 мың (16,4%), 1989 ж. — 252,1 мың (22,5%).

Бұл дерек қаладағы абсолют санның өсуі әрдайым үлестің автоматты түрде көтерілуін білдірмейтінін аңғартады: сырттан келушілердің көбеюі кей кезеңде проценттік үлесті төмендеткен. Тұрақты жоғарылау әсіресе соңғы 30 жылда айқын көрінгені аталады.

«Қалалық» болып көрінетін, бірақ «селолық» тіршілік сақталған кеңістік

Қазақстандағы қалалардың саны 85-тен асады. Мәтіндегі тұжырым бойынша қазақтар көбіне өндіріссіз шағын қалалар мен қала типіндегі кенттерде қоныстанған: өмір салты қалаға қарағанда ауылға ұқсас. Мұндай жерлерде мал ұстау, диқаншылық сияқты кәсіптер сақталып, селолық тіршілік жалғасады.

Солтүстіктегі ірі қалаларда орыстардың үлесі жоғары, кей қалаларда өзге ұлттардың жиынтық үлесі қазақтардан басым екені аталады (Қарағанды, Павлодар, Петропавл, Қостанай және т.б.). Соған қарамастан, қала халқы өсімінің едәуір бөлігін қазақтар қамтамасыз етіп келе жатқаны — демографиялық салмақтың біртіндеп ауысуын білдіреді.

Қорытынды: урбанизация ұлттық мүддеге қызмет етуі тиіс

Қалай болғанда да, қазақтардың қалаға шоғырлануы айқын қарқынмен жүріп жатыр, тіпті жеделдеп барады деуге негіз бар. Бұл үдеріс стихиялы түрде жалғасып кетпей, ұлттық мүддемен үйлескенде ғана — яғни халықтың сан жағынан өсіп-өнуін, сапа жағынан жан-жақты дамуын қамтамасыз еткенде ғана — үлкен үмітке айналады.

Қазақ халқы өркениетті халықтар сияқты қалада тұрып-ақ ұлттық дәстүрінен қол үзбей, оны жаңа жағдайда жалғастыра білуі керек. Терең тамырын сақтай отырып дамыған халық қана өркениет биігіне көтеріледі; ал тамырынан ажырап, сыртқы жылтыраққа ғана еліктеген жұрттың ғұмыры ұзақ болмайтыны туралы ой осы мәтіннің түйіні ретінде беріледі.