Кәсіпорындардың ұйымдық құрылымы
Өндірістік бағдарламаның мәні
Кәсіпорынның даму жоспарының ең негізгі бөлігі — өнім шығару жоспары, яғни өндірістік бағдарлама. Ол кәсіпорынның қандай көлемде, қандай ассортиментте және қандай сапа деңгейінде өнім өндіретінін айқындайды.
Негізгі көрсеткіштері
- Тауар өнімдерін өндіру көлемінің өсу қарқыны.
- Шығарылатын өнімнің сапасын жақсарту.
- Өнім шығаруды ұлғайту және жоспарлы тапсырмаларды орындау.
Жоспардағы құндық өлшемдегі өнім көлемін дұрыс анықтау үшін, алдымен өнім шығару жоспарының табиғи өлшемдегі көрсеткіштері нақты белгіленуі керек.
Табиғи өлшем бірліктері және олардың маңызы
Табиғи өлшемдерге тонна, метр, кВт·сағ, дана, комплект сияқты бірліктер жатады. Бұл өлшем бірліктері өндірістің ерекшелігін дәл көрсетіп, жоғары сапалы әрі экономикалық тиімді өнім шығаруға, сондай-ақ материалдық, еңбек және қаржылық ресурстарды үнемдеуге бағытталуы тиіс.
Талап
Жоспарда бекітілген өлшем бірліктері жоспарлау мен өндірісті ұйымдастырудың барлық бөлімдері үшін міндетті түрде сақталуы қажет.
Нәтиже
Бұл талап ассортимент бойынша келісімшарт міндеттемелерін орындауға және өндірістік бағдарламаны сапа көрсеткіштерімен байланыстыруға мүмкіндік береді.
Өнім сапасын арттыру
Өнім шығару жоспарының маңызды бөлігі — өнім сапасын көтеру. Өнім сапасы оның техникалық-экономикалық көрсеткіштері арқылы бағаланып, ел ішіндегі және шетелдегі озық техникалық жетістіктер деңгейіне сай болуы керек.
Жоспарда қарастырылатын бағыттар
- Ескірген және қазіргі талапқа сай келмейтін өнімдерді өндіруді қысқарту немесе тоқтату.
- Өнімнің стандарттар мен нормативтерге сәйкестігін қамтамасыз ету.
Өндірістік процестер және кәсіпорынның құрылымы
Кәсіпорын және оның құрылымдық бөлімшелері өндірістік процестердің негізінде қалыптасады. Өнім өндіруге байланысты кез келген технологиялық процесс әртүрлі операциялардан тұрады: негізгі, қосымша, қызмет көрсету, басқару және басқа да жұмыстар.
Дайын өнім, ең алдымен, негізгі өндірістік процестер барысында қалыптасады, ал өзге процестер өнімді жасауға жанама түрде ықпал етеді. Осы айырмашылықтар кәсіпорын ішіндегі бөлімшелерді құрудың негізін қалайды.
Нәтижесінде өндірістік бөлімшелердің жалпы технологиялық процестегі өзара байланысы кәсіпорынның өндірістік құрылымын құрайды. Құрылым кәсіпорынның дамуы мен тұрақты жұмыс істеуін қамтамасыз ететін элементтердің өзара әрекетін сипаттайды.
Кәсіпорын құрылымының түрлері
Өндірістік құрылым
Негізгі және көмекші цехтар мен учаскелердің құрамы және олардың мөлшері.
Ұйымдық құрылым
Басқару буындарының құрамы, олардың өзара қатынасы және құру нысаны.
Өндірістік құрылымға әсер ететін факторлар
- Шығарылатын өнімнің сипаты және номенклатурасы.
- Өндіріс ауқымы.
- Кооперациялау деңгейі.
Өнімнің сипаты және оны дайындау тәсілі цехтардың құрамын, олардың мөлшерін, жүк айналымын және зауыт аумағының көлемін айқындайды. Өндіріс көлемі артқан сайын технология мен ұйымдық әдістерді жетілдіруге мүмкіндік көбейеді. Кооперациялау деңгейі жоғары болған сайын кәсіпорын құрылымы әдетте қарапайым бола түседі.
Ұйымдық құрылым және еңбек бөлінісі
Кәсіпорынның ұйымдық құрылымы — ұйымдық бірліктердің құрамы мен мөлшері, олардың өзара байланысы және басқаруды құру нысаны. Ұйымдық бірлік өз міндетін тиімді атқаруы үшін оның көлемі мен қызметі белгіленген ережелерге сай болуы қажет.
Деңгейлес еңбек бөлінісі
Басқарушының өз бағыты бойынша тиімді басқару мүмкіндігін, яғни басқару ауқымының шекарасын анықтайды.
Сатылы еңбек бөлінісі
Басқарушылық шешімді дайындау мен қабылдаудағы сатылардың (иерархияның) құрылымын сипаттайды.
Өндіріс ауқымы, технологиялық процестердің ерекшелігі, мамандандыру деңгейі және бөлімшелердің құрамы мен саны кәсіпорындардың әртүрлі өндірістік құрылымдарын қалыптастырады.
Цехтар, учаскелер және бөлімшелердің өзара байланысы
Өнеркәсіп кәсіпорындарында негізгі құрылымдық буын ретінде көбіне цехтар қарастырылады. Дегенмен кейбір зауыттарда цехтық құрылым өндіріс (учаске) принципімен алмастырылуы мүмкін.
Негізгі ұғымдар
Өндіріс (немесе цех)
Кәсіпорынның ұйымдық және мүліктік тұрғыда оқшауланған бөлімшесі; онда дайын өнімнің белгілі бір бөлігі дайындалады немесе өндіріс процесінің бір бөлігі орындалады.
Цех
Белгілі бір технологиялық процестерді орындауға маманданған, кәсіпорынның оқшауланған өндірістік бөлімшесі.
Цехтар, учаскелер және басқа буындар арасындағы өзара қарым-қатынас (шикізат, материалдар, жартылай фабрикаттар қозғалысы, қызмет көрсету тәртібі) цех ережелерімен, сондай-ақ кәсіпорында бекітілген нормативтік құжаттармен реттеледі.