Салықтардың төлеу тәсілдері
Салық ұғымы және авторлық көзқарастар
Салықтар — жалпы мемлекеттік қажеттіліктерді қанағаттандыру мақсатында, мемлекеттің жоғары өкілетті органы қабылдаған нормативтік-құқықтық актіге (заңға) сәйкес, заңда белгіленген мөлшерде және мерзімде заңды және жеке тұлғалардан міндетті түрде, қайтарылмайтын әрі ақысыз негізде бюджетке алынатын ақшалай төлемдер.
Д. Рикардо
«Салықтар — ел капиталы немесе кірісінен алынып, үкімет иелігіне түсетін өнімнің бөлігі».
Н. Тургенев
Салықты қоғам мен мемлекеттің ортақ мақсатқа жетуіндегі мәні бар құбылыс ретінде түсіндіреді: халық мемлекетке басқару мен салық салу құқығын береді.
А. Соколов
Салық — мемлекет шығындарын жабу және экономикалық саясатты жүзеге асыру үшін кәсіпкерлерден алынатын мәжбүрлі алым.
В. И. Гуреев
Салықтарды «міндетті жарна» деп атап, оны табыстың бір бөлігін заңмен белгіленген тәсілмен ақшалай түрде алу ретінде сипаттайды.
Пепеляев С. Г. және құқықтық негіз
Пепеляевтің пайымдауынша, салық — мемлекеттік мәжбүрлеумен қамтамасыз етілген, міндетті, қайтарылмайтын және дербес ақысыз түрде заңды және жеке тұлғалардан заңда белгіленген тәртіппен алынатын төлем. Егер қандай да бір міндетті төлем заңмен бекітілмесе, оны алу заңсыз болып саналады. Салық төлеуші бұл қатынаста тек азамат ретінде емес, меншік иесі ретінде де көрінеді, сондықтан салық төлеу — әлеуметтік міндет.
Қазақстандық көзқарас
Қарағұсова Г. Ж. салықтарды жалпы мемлекеттік мұқтаждықтарды өтеуге жұмсалатын және заң негізінде мемлекетке алынатын еріксіз (міндетті) алымдар ретінде анықтайды.
Салықтардың негізгі ерекшеліктері
Қаржылық құқық саласының көрнекті өкілі Худяков А. М. салықтың басқа міндетті төлемдерден айырмашылығын ашатын бірқатар белгілерді көрсетеді. Бұл белгілер салықтың құқықтық және экономикалық табиғатына тән.
-
1
Салық әрқашан мемлекет тарапынан енгізіледі және алынады; мемлекет саяси субъект ретінде көрінеді.
-
2
Салық — мемлекеттің біржақты түрде белгілейтін төлемі; төлеушінің келісімі талап етілмейді. Конституцияда заңда белгіленген салықтар мен өзге міндетті төлемдерді төлеу әркімнің борышы әрі міндеті екені бекітілген.
-
3
Салық әрқашан ақшалай нысанда төленеді; ол тәркілеу, реквизициялау сияқты мүліктік міндеттемелерден ерекшеленеді.
-
4
Салық — еріксіз өндіріп алынатын төлем; оны өндіріп алудың құқықтық тетігі құрылады.
-
5
Салық тек заңмен белгіленген тәртіппен алынады; жеке меншіктегі ақша мемлекет меншігіне өтеді.
-
6
Салық — міндетті төлем; төлеушінің төлеу міндеті салық органдарының қабылдау міндетімен ұштасады.
-
7
Салық тек құқықтық формада кездеседі; нормативтік сипаттағы заң актілерімен бекітіледі.
-
8
Салық тек мемлекеттік кіріске түседі.
-
9
Салық тұрақты ақша міндеттемелерін туғызады.
-
10
Салық — баламасыз төлем: ол нақты қызметке не сатып алынған тауарға тікелей ақы емес, ақысыз төлем.
Басты белгі: меншік нысанасының ауысуы
Худяковтың пікірінше, салықтың ең маңызды белгісі — меншік иесінің ауысуы. Мемлекеттік емес заңды тұлғалар мен жеке тұлғалардың төлеген ақшасы мемлекет меншігіне айналады. Ал мемлекеттік заңды тұлғалар салық төлеген жағдайда да, меншік иесі ретінде мемлекет қала береді. Салықтарды алу барысында мәжбүрлі түрде меншік нысаны өзгереді.
Осы тұрғыдан қарағанда, міндетті төлемдер көбіне өз кірістерінің бір бөлігі болса, салықтар — бөтен кірістердің бір бөлігі ретінде сипатталады.
Салықтар ұлттық табыс пен жалпы ішкі өнімді қайта бөлуге байланысты экономикалық қатынастарды білдіреді және мемлекеттің заңды әрі жеке тұлғалармен қаржылық қатынастарын сипаттайтын экономикалық категория болып табылады.
Салық туралы заңның элементтері
Салық салу саласындағы міндеттемелер және оларды орындау тәртібі заңды құрылым арқылы айқындалады. Салық туралы заңның элементтерінің жиынтығы толық көрсетілмейінше, салық төлеушінің міндеттемесі толық белгіленді деп есептелмейді.
Негізгі элементтер
- Салық төлеуші
- Салық салу объектісі
- Салық салу бірлігі
- Салық ставкасы
- Салық салу әдісі
- Салықты есептеу тәртібі
- Салық төлеу мерзімі
- Төлеу тәсілдері мен тәртібі
- Құқықтар, міндеттер және жауапкершілік
Салық төлеуші
Салық төлеуші — өз меншігі есебінен салық төлеу жөніндегі заңды міндеті бар тұлға, яғни салық субъектісі. Бұл ұғымға заңмен белгіленген салық салу объектілері бар заңды және жеке тұлғалар кіреді.
Экономикалық әдебиетте «салық ауыртпалығын көтеруші» деген ұғым қолданылады: бұл — салықтың нақты ауыртпалығын іс жүзінде көтеретін тұлға.
Заңды тұлғалар
- Қазақстан Республикасының заңдары бойынша заңды тұлға болып танылатын ұйымдар
- Қазақстанда заңды тұлға ретінде тіркелмесе де, өзге мемлекет заңына сәйкес заңды тұлға болып табылатын ұйымдар (филиал, өкілдік, оқшауланған бөлімше немесе тұрақты мекеме арқылы)
Жеке тұлғалар
- Қазақстан Республикасының азаматтары
- Шетел азаматтары
- Азаматтығы жоқ адамдар
Салық салу объектісі
Салық салу объектісі — заңда көзделген тауарлық-материалдық игіліктер, орындалатын жұмыстар, көрсетілетін қызметтер және өзге де құндылықтар. Қазақстанда салық салу объектілеріне, атап айтқанда, мыналар жатады:
- заңды және жеке тұлғалардың кірістері (табысы, пайдасы және т.б.)
- заңды және жеке тұлғалардың мүлкі
- мемлекет көрсететін қызметтер
- өнімдер мен қызметтердің (жұмыстардың) қосылған құны
- тауарлардың жекелеген топтары мен түрлері
- шаруашылық айналымы
- қаржылық операциялар
- табиғи ресурстарды пайдаланғаны үшін төлемдер
Ескерту: заңда белгіленген объектіден салық әдетте бір рет алынады. Сондай-ақ салық міндетін ауырлататын нормаларды кері күшпен қолдануға жол берілмейді.
Салық салу бірлігі
Салық салу бірлігі — салықты есептеу үшін алынатын объектінің өлшем бірлігі. Мысалдар:
- жер салығында: 1 гектар, 1 шаршы метр, 1 акр
- акциздерде: 1 бөтелке, 1 қорап сигарет
- табыс салығында: теңге, доллар, еуро, рубль және т.б.
Салық ставкасы
Салық ставкасы — салық салу бірлігіне қатысты салық мөлшері (салық нормасы). Құрылу әдісіне қарай ставкалар:
Тұрақты ставка
Табыс мөлшеріне тәуелсіз, объектіге тікелей нақты шекті сомамен белгіленеді (мысалы, жер учаскесіне қатысты).
Пайыздық ставка
- пропорционалды (бірыңғай пайыз, көлеміне тәуелсіз)
- прогрессивті (табыс/мүлік өскен сайын ставка өседі: қарапайым және күрделі түрлері)
- регрессивті (объект өскен сайын ставка төмендейді)
Салықты есептеу тәртібі және төлеу тәсілдері
Салықты есептеу тәртібі әртүрлі болуы мүмкін. Мәселен, жұмыс беруші жеке тұлғаға табыс төлеген кезде салықты ағымдағы төлемнен ұстайды немесе жылдық табыс пен жеңілдіктердің жиынтығын есепке алып, қайта есептеу жүргізеді. Бұрын ұсталған сомалар кейінгі төлемдерде ескеріліп, төленетін салық азайтылуы мүмкін.
Салық төлеудің негізгі тәсілдері
- декларация бойынша төлеу
- кадастрлік әдіс бойынша төлеу
- табыс көзі бойынша төлеу (ұстап қалу арқылы)
Салық төлеу мерзімі және жеңілдіктер
Салық төлеу мерзімі — салықтар мен басқа да міндетті төлемдердің бюджетке түсу уақыты. Мысалы, қосылған құн салығы бойынша төлемдер есепті айдың белгілі күндерінде кезең-кезеңімен төленуі мүмкін.
Салық жеңілдіктері
Салық жеңілдіктері — заңда көзделген жағдайларда төлеушінің салық төлеуден ішінара немесе толық босатылуы. Негізгі түрлері:
- толық босату
- ішінара босату
- салық салуға жатпайтын объектілерді айқындау
- салық мөлшерін төмендету
- мақсатты жеңілдіктер беру
- уақтылы төленбеген салықтарды есептен шығару
- төлеу мерзімін кейінге қалдыру
Мысалы, табыс салығы бойынша кейбір қоғамдық ұйымдардың кірістері заңда белгіленген тәртіппен салық салудан босатылуы мүмкін.
Салықтардың қоғамдағы рөлі
Салықтардың мәнін талдау мемлекеттің салықтарды дамыту және қолданудағы рөлін, сондай-ақ салық жүйесінің қоғам мүшелерінің ортақ мүддесіне қалай қызмет ететінін түсінуге мүмкіндік береді.
1) Қауіпсіздік және қоғамдық тәртіп
Елдің қорғанысын және азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін әскери құрылымдар мен қоғамдық тәртіпті сақтайтын органдарды қаржыландыру қажет. Бұл шығындар, әдетте, салықтар есебінен жабылады.
2) Мемлекеттік басқару
Мемлекеттің басқару аппаратының жұмысын қамтамасыз ету — тұрақты қаржылық ресурстарды талап ететін міндет. Салықтар осы қажеттілікті өтеудің негізгі көздерінің бірі болып табылады.
3) Әлеуметтік қолдау
Білім беру мен денсаулық сақтау жүйесі толықтай ақылы негізге көшкен күннің өзінде де, қарттар үйі мен балалар үйлерін ұстау, уақытша жұмыссыздық бойынша жәрдемақы төлеу, зейнетақымен қамту сияқты әлеуметтік міндеттемелер сақталады. Өйткені бұл мәселелер қоғамның барлық мүшесіне қатысты, сондықтан мұндай шығындар салықтар арқылы қаржыландырылуы тиіс.
Қорытындылай келе, салықтар мемлекет пен салық төлеушілер арасындағы қаржылық қатынастардың өзегін құрайды: олар бюджеттік ресурстарды қалыптастырып қана қоймай, қоғамдық игіліктерді өндіру мен әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз етудің негізгі құралы ретінде қызмет етеді.