Қазақша рефераттар

Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар нарығының пайда болуы және оның құрылымы туралы қазақша реферат

Бағалы қағаздар нарығы: экономикалық мәні және мемлекет қаржы жүйесіндегі орны

Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар нарығы субъектілерінің өзара қатынастары экономикалық-құқықтық механизмге сүйенеді. Бұл бағалы қағаздардың «материалдық нысан» ретіндегі маңызын айқындағанымен, оның рөлі мұнымен шектелмейді.

Нарық не үшін қажет?

  • Төлем айналымында маңызды орын алады және инвестициялық қызметті іске асырады.
  • Күрделі қаржыны халық шаруашылығының тиімді салаларына бағыттауға мүмкіндік береді.
  • Қаржы институттары мен құқықтық нормалар арқылы мемлекеттің қаржы жүйесінің ажырамас бөлігіне айналады.

Нарықтық қатынастарды қалпына келтіру қажеттілігі туған кезеңде, яғни 1990-жылдардың басында, Қазақстанда бағалы қағаздар нарығы жүйелі түрде қалыптаса бастады. Экономикалық тәжірибе көрсеткендей, шаруашылықты жетілдірудің және нарықтық әдістерді дамытудың негізгі құралдарының бірі — бағалы қағаздар.

Меншік құқығы, инвестиция және қаржыландыру құралдары

Акция

Ақша түріндегі капиталға да, заттай капиталға да меншік құқығын бекітіп, кәсіпорындарды акционерлік қоғам ретінде қаржыландыруға мүмкіндік береді. Акция шығару ресурстарды кең көлемде тартуға жол ашады.

Облигация

Қарыздық қаржыландырудың маңызды құралы. Көп жағдайда қаражатты банктен алғаннан гөрі тиімді шарттармен тартуға мүмкіндік береді. Мемлекет те бюджет тапшылығын жабу үшін мемлекеттік бағалы қағаздар шығара алады.

Тәуекел туралы маңызды ескерту

Бағалы қағаздар инвестор үшін табыс көзі болғанымен, кірістілік пен қаражаттың толық қайтарылуына абсолютті кепілдік жоқ. Сондықтан бұл салада табыстан бөлек тәуекел де қатар жүреді. Дегенмен дұрыс ақпарат, сауатты талдау және нарықтық тәртіптерді сақтау арқылы инвестиция экономиканы қолдаудың тиімді тетігіне айнала алады.

Өндірістің құлдырауы мен қысқаруы байқалған кезеңдерде жалпы ұлттық өнімдегі өндірістік инвестиция үлесін арттыру үшін бағалы қағаздар нарығының әлеуетін пайдалану ерекше мәнге ие болды. Қаржыны тиімді бағыттап, өндіріске жұмсай білген жағдайда жұмыс орындары көбейіп, халықтың тұрмыс сапасы жақсарады.

Нарықтың құрылымы: негізгі қатысушылар және инфрақұрылым

Күрделі ұйымдық-экономикалық жүйе

Бағалы қағаздар нарығы өзара байланысты көптеген элементтерден тұрады және оның тұрақты жұмыс істеуі үшін қатысушылардың рөлі нақты айқындалуы қажет.

Эмитенттер

Әртүрлі бағалы қағаздарды шығаратын шаруашылық субъектілері (мемлекет, компаниялар).

Инвесторлар

Уақытша бос қаражаты бар заңды және жеке тұлғалар.

Кәсіби қатысушылар

Брокерлер, дилерлер, инвестициялық басқарушылар, маркетмейкерлер және басқа мамандар.

Институттар және сервис

Инвестициялық және сақтандыру компаниялары, зейнетақы қорлары, биржа, депозитарий, клиринг, тіркеуші ұйымдар.

Қор биржасы арқылы сауда: ашықтық талабы

Бағалы қағаздар саудасы биржа арқылы жүргізілгенде, сенімділік пен ашықтық бірінші орынға шығады. Биржаға шыққан кәсіпорындар нарық қатысушылары хабардар болуы үшін өзінің қаржылық жағдайы, басқару органдары, экономикалық ахуалы және жоспарлары туралы ақпаратты жүйелі түрде жариялап отыруға міндетті.

Үкімет облигацияларын әдетте Қаржы министрлігі немесе уәкілетті ресми орган шығарады. Ал корпоративтік облигациялар инвесторларға тікелей немесе коммерциялық банктердің брокерлері арқылы орналастырылады.

Жекешелендіру кезеңіндегі делдал институт

Қазақстанда көптеген кәсіпорындар акционерлік қоғамға айналу барысында азаматтар инвестициялық жекешелендіру қорлары арқылы акциялар сатып алу мүмкіндігіне ие болды. Бұл қорлар акционерлік қоғамдар мен азаматтар арасындағы дәнекер (делдал) қызметін атқарды.

1996–1997: инфрақұрылымның қалыптасуы және негізгі институттар

Бір биржаға шоғырлану

1996 жылдың соңына қарай Қазақстанның бағалы қағаздар нарығында алғаш құрылған қор биржалары арасындағы бәсеке нәтижесінде нарыққа қызмет көрсететін негізгі алаң ретінде Қазақстан қор биржасы қалыптасты.

1997 жылғы құқықтық негіз

1997 жылғы 5 наурызда қабылданған екі заң — «Бағалы қағаздар нарығы туралы» және «Қазақстан Республикасында бағалы қағаздармен мәмілелерді тіркеу туралы» — қазіргі нарықтың базалық инфрақұрылымын құруға негіз болды.

Осы заңдарға сүйене отырып, 1997 жылдың жазында Үкімет брокерлік-дилерлік қызмет, кастодиандық қызмет, Орталық депозитарий, сондай-ақ бағалы қағаз ұстаушылар реестрін жүргізу тәртібін реттейтін нормативтік-құқықтық актілер пакетін бекітті.

Орталық депозитарий және нарықтың техникалық өзегі

1997 жылы өткізілген тендер нәтижесінде Ұлттық банк пен Қазақстан қор биржасының біріккен ұсынысы жеңіп, Бағалы қағаздардың Орталық депозитарийі (жабық акционерлік қоғам) құрылды. Ол қор биржасымен бірге қор нарығының техникалық инфрақұрылымының негізгі өзегі саналды.

Орталық депозитарий халықаралық есеп айырысу стандарттарына жақындау мақсатында, бағалы қағаздар бойынша есеп айырысуды жетілдіруге бағытталған ұсыныстарды (соның ішінде халықаралық тәжірибені) негізге ала отырып қалыптасты.

Лицензиялау және тәртіп

Брокерлік-дилерлік қызметке қойылатын талаптар күшейтіліп, өзге кәсіппен қатар айналысуға шектеулер енгізілді, меншікті капиталдың ең төменгі деңгейі бекітілді.

Нарық қатысушыларының азаюы

1997 жылдың басында брокерлік-дилерлік ұйымдар 93 болса, 1 шілдеге қарай 43-ке дейін қысқарды. Банктік емес ұйымдар саны 65-тен 14-ке азайды.

Тіркеушілер нарығы

Кастодиан-банктер пайда болып, реестр жүргізу қызметі кеңейді: жыл басында 4 тіркеуші болса, жыл соңында 34-ке жетті. 500-ден аса акционері бар қоғамдар үшін реестрді тәуелсіз тіркеушілердің жүргізуі міндеттелді.

Эмиссияны тіркеу: өтпелі кезең

1997–1999 жылдары Қазақстан реестр ұстаушыларының қауымдастығы құрылғанға дейін бағалы қағаздар эмиссиясын мемлекеттік тіркеуді екі орган жүзеге асырды: Бағалы қағаздар жөніндегі Ұлттық комиссия және Әділет министрлігі (аумақтық бөлімшелері арқылы). Мұның себептерінің бірі — өңірлерде Ұлттық комиссияның аймақтық бөлімшелерінің жеткіліксіздігі еді.

Реттеу жүйесінің эволюциясы: зейнетақы активтері және уәкілетті орган

1997: зейнетақы жүйесі және инвестициялау тәртібі

1997 жылдың 20 маусымында қабылданған «Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамтамасыз ету туралы» Заңға сәйкес Ұлттық комиссия зейнетақы активтерін басқару жөніндегі компаниялардың қызметін реттейтін және лицензиялайтын, сондай-ақ мемлекеттік және мемлекеттік емес жинақтаушы зейнетақы қорлары активтерін инвестициялау тәртібін айқындайтын орган ретінде танылды.

2001–2003: өкілеттіліктің Ұлттық банкке өтуі

2001 жылдың 11 маусымындағы Президент жарлығына сәйкес бағалы қағаздар жөніндегі Ұлттық комиссия таратылып, оның барлық өкілеттіктері Қазақстан Республикасының Ұлттық банкіне берілді. 2003 жылдың 4 шілдесіне дейін реттеуді Ұлттық банктің тиісті департаменті жүзеге асырды.

2000–2004: құқықтық инфрақұрылымды жаңарту

Нарық дамыған сайын бірқатар заңдар мен нормативтік актілер ескіріп, өзгерістер мен толықтырулар енгізу қажеттілігі туындады. Осыған байланысты бағалы қағаздарды шығару және айналысқа түсіру тәртібін, нарық субъектілерінің қызметін, сондай-ақ мемлекеттік реттеу қатынастарының құрылымын айқындайтын жаңа заңдар қабылданды.

Қабылданған негізгі заңдар

  • 2000 ж. 18 қаңтар — «Қазақстан Республикасындағы сақтандыру қызметі туралы».
  • 2003 ж. 13 мамыр — «Акционерлік қоғамдар туралы».
  • 2003 ж. 2 шілде — «Бағалы қағаздар нарығы туралы».
  • 2003 ж. 4 шілде — «Қаржы нарығы мен қаржылық ұйымдарды мемлекеттік реттеу және қадағалау туралы».
  • 2004 ж. 6 шілде — «Қазақстан Республикасындағы кредиттік бюролар және кредиттік тарихты қалыптастыру туралы».
  • 2004 ж. 6 шілде — «Инвестициялық қорлар туралы».

«Акционерлік қоғамдар туралы» (2003): негізгі жаңалықтар

1998 жылғы заңмен салыстырғандағы айырмашылықтар

  1. 1 Акционерлік қоғамды «ашық» және «жабық» деп бөлу жойылды.
  2. 2 Жарғылық капиталдың ең төменгі мөлшері едәуір ұлғайтылды.
  3. 3 Акцияларды мемлекеттік тіркеусіз, салықтық инвестициялық нөмір беру арқылы нарыққа шығару тәжірибесі тоқтатылды.
  4. 4 Жарияланған акциялар шығарылымын мемлекеттік тіркеу бір рет жүргізілетін тәртіппен нақтыланды.
  5. 5 Акцияларды жабық тәсілмен орналастыруға шектеулер енгізілді.
  6. 6 Дивиденд төлеу мерзімін өткізіп алғаны үшін айыппұл санкциялары қарастырылды.
  7. 7 Сот шешімі бойынша акцияларды өтеу (қайта сатып алу) процедурасы енгізілді.
  8. 8 Бұрын мемлекеттік қызметте болған тұлғаларды қоғамның басшы органдарына сайлауға белгілі бір шектеулер белгіленді.
  9. 9 Процедуралық талаптар егжей-тегжейлі нақтыланды (акционерлер жиналысын дайындау және өткізу, директорлар кеңесін сайлау, мәжілістер және т.б.).
  10. 10 Аффилиирленген тұлғалар туралы жеке тарау енгізілді.
  11. 11 «Орналастыру бағасы», «ірі акционер», «төлем агенті» сияқты ұғымдар енгізілді.
  12. 12 Акция ұстаушылар реестрін тек тәуелсіз тіркеушілердің жүргізуі жөнінде талап күшейтілді.
  13. 13 «Халықтық акционерлік қоғам» мәртебесін білдіретін белгілер саны қысқартылды.
  14. 14 Құрылтайшы жиналысына қойылатын талаптар нақтыланды.

Өтпелі нормалар

Заңның өтпелі ережелеріне сәйкес, осы заң қолданысқа енгізілгенге дейін құрылған қоғамдар заң күшіне енген күннен бастап екі жыл ішінде құрылтай құжаттарына тиісті өзгерістер енгізуге міндеттелді. Талаптар орындалмаған жағдайда, белгіленген мерзім аяқталған күннен бастап бір жылдан кешіктірмей қоғамды қайта ұйымдастыру немесе тарату қажеттігі көзделді.

Қорытынды

Қазақстандағы бағалы қағаздар нарығы 1990-жылдардан бастап институционалдық және құқықтық тұрғыдан қалыптасып, 1997 жылғы базалық заңдар арқылы инфрақұрылымын бекітті. Кейінгі реформалар (2000–2004) нарықтың құқықтық алаңын жаңартып, ашықтықты, лицензиялау тәртібін және инвесторлар мүддесін қорғау тетіктерін күшейтті. Бұл өзгерістер экономиканы қаржыландырудың нарықтық механизмдерін орнықтыруға бағытталды.