АҚШ сақтандыру нарығы
Әлемдік сақтандырудағы ірілену және нарықтарды біріктіру үрдісі
Қазіргі әлемде капиталды орталықтандыру және шоғырландыру үдерісі сақтандыру саласында да белсенді жүріп жатыр. Экономиканың өзге секторларында жұмыс істейтін, ірі корпорациялармен байланысы бар қуатты сақтандыру монополиялары қалыптасуда. Олар әлемдік сақтандыру нарығына ықпал етіп, сақтандыру сыйлықақыларының ағындарын басқаруға ұмтылады.
Әсіресе дамыған елдерде акционерлік сақтандыру қоғамдарының саны көп. Акционерлік сақтандырудың үлесі елдер бойынша әртүрлі: Ұлыбритания, Германия және Францияда жоғары болса, АҚШ-та салыстырмалы түрде төмен. Себебі АҚШ-та бірқатар ірі акционерлік сақтандыру компаниялары өзара сақтандыру қоғамдарына айналған.
Негізгі үрдіс
Капиталдың шоғырлануы және ірі сақтандырушылардың ықпалының күшеюі
Нарықтық логика
Ірі тәуекелдерді жабу үшін қаржылық қуаты жоғары ойыншылардың артықшылығы
Халықаралық өлшем
Трансшекаралық келісімдер мен қайта сақтандыру ынтымақтастығының кеңеюі
Еуропалық сақтандыру нарығы және үйлестіру тәжірибесі
Интернационалдану үдерісі Еуропалық сақтандыру нарығында айқын байқалды. Нарықтағы позицияларды жақындастыру, ең алдымен, мүліктік сақтандыруда ірі тәуекелдерді жабуға бағытталды. Шетелдік клиенттермен сақтандыру шарттарын жасасу мүмкіндіктері жақсарғанымен, нарықты дамытуға кедергілер де кездесіп отырды.
Еуропалық Экономикалық Қоғамдастық құрылмай тұрып-ақ ақпарат алмасуды, қатысушы елдерді таныстыруды және дамытуды үйлестіру үшін Еуропалық Сақтандыру Комитеті құрылды. Алғашында оған 18 елдің ұлттық сақтандыру ассоциациялары кірді, ал Югославия ассоциациясы бақылаушы ретінде қатысты.
Құрамының кеңеюі
1993 жыл
Исландия, Кипр, Мальта
Кейін
Польша, Венгрия, Чехия, Словакия (ассоциациялық мүшелер)
1996 жылдан бастап
Словения, Эстония, Литва, Латвия
Қазіргі жағдай
Комитеттің 29 мүшесі және 18 салалық комитеті бар
Комитет әртүрлі сақтандыру түрлерін салалық комитеттер арқылы үйлестіреді және жыл сайын шамамен 200-ге жуық жиналыс өткізеді. Сондай-ақ ол кеңес беру қызметін атқарады: жылына отызға жуық отырыс Еуропадағы сақтандыру мәселелерін талқылауға және ұлттық ассоциациялар деңгейінде пікірталасқа серпін беруге бағытталған.
Техникалық және құқықтық аспектілер де назардан тыс қалмайды. Комитет жыл сайын өз қызметі бойынша есеп беріп, Еуропадағы сақтандыру саласының жетістіктерін сипаттайды. Оның ықпалы Біріккен еуропалық нарықпен шектелмей, ЕО-дан тыс ұйымдармен де байланыс орнатады: ОЭСР, Еуропа кеңесі, ГАТС және Халықаралық сауда палатасы.
Азиядағы аймақтық ынтымақтастық және қайта сақтандыру
Еуропалық экономикалық қоғамдастыққа ұқсас құрылым ретінде Азия құрлығында да экономикалық қоғамдастық ұйымы жұмыс істейді. Оның құрамына Иран Ислам Республикасы, Пәкістан Ислам Республикасы және Түркия Республикасы кіреді. 1992 жылы бұл қоғамдастыққа Орта Азия елдері мен Қазақстан да қосылды.
Осы кеңістікте Түркия, Пәкістан және Иранның сақтандыру ұйымдары қайта сақтандыру компанияларын құрып, ынтымақтастықты күшейтті. Олардың өкілдері сақтандыру нарықтары кеңірек интеграциялануы тиіс деген пікірді ұстанды. Осы мәселені талқылау мақсатында Әзербайжан, Ауғанстан, Қазақстан, Өзбекстан және Түрікменстан қатысқан кездесу өтті.
Жалпы алғанда, бұл елдерде сақтандыру нарығы экономиканың даму қарқынымен қатар жүрді. Соңғы жылдары әлемдік экономиканың өсу кезеңі сақтандыру бизнесінің де кеңеюіне ықпал етті.
Елдік нарықтарға шолу: Франция, Швеция, Жапония
Франция
Сақтандыру бизнесінде француз нарығы маңызды орын алады: ол шетелде өз операцияларының шамамен 14–20%-ын жүргізеді. Франция теңіз сақтандыруы бойынша әлемде үшінші орында және әлемдік авиациялық тәуекелдің 20%-ына дейінгі үлесін қамтиды.
Францияда қайта сақтандыру ұзақ уақыт бойы әлсіз буындардың бірі саналғанымен, соңғы кезеңде операциялар көлемі өсіп келеді. Жалпы әлемдік сақтандыру сыйлықақылары нарығында Франция бесінші орын алады. Тікелей операциялар бойынша ішкі нарықта жиналатын сыйлықақылардың үлесі шамамен 77%.
Швеция
Швецияның сақтандыру нарығы ерекше қызығушылық тудырады: адамға келтірілген залалдың өтемі толық төленеді. Өтемақы төлеу ісімен сақтандырушыдан бөлек арнайы компенсациялық қызмет те айналысады. Өтемақы туралы заң баршаға ортақ қолданылады.
Міндеттемені (жауапкершілікті) сақтандыру кеңінен қолданылады, ал залал мөлшері жәбірленушінің кінәсінің деңгейін ескере отырып анықталады. Міндеттемелер туралы заңға сәйкес, егер зиян әуе көлігінде келтірілсе, жауапкершілік әуе көлігінің иесіне жүктеледі.
Шведтің көлік туралы заңнамасына сай, автоинспекцияда тіркелген кез келген көлік құралы міндетті түрде сақтандырылуы тиіс. Егер сақтандырылмаса, 1 000 крон айыппұл салынады.
Ерекшеліктер
Кейбір көлік құралдары сақтандыруға жатпайды: ұрланған көліктер, сондай-ақ жазбаша келісімшарт негізінде әскери мақсатта пайдаланылған немесе жеткізуге жұмылдырылған көлік құралдары.
Сонымен қатар, 1959 жылғы 20 сәуірдегі Еуропалық конвенцияға тіркелген көлік құралы Швецияда жергілікті сақтандыру рәсімін жасамай-ақ тасымалдануына рұқсат етілуі мүмкін.
Жапония
Қазақстандық сақтандыру компаниялары үшін Жапония нарығы да қызықты бағыттардың бірі. XIX ғасырдың ортасында сақтандыру бизнесі Жапония аралдарына жетіп, алғашқы серпінді шетелдік кемелер мен теңіз тасымалы арқылы алды. Жағалауды ең әуелі британдықтар игере бастады: Иокогама портында 240 сақтандыру компаниясы болғаны аталады.
Отандық сақтандырушылар 1879 жылдан бастап пайда болды. Алғаш құрылған ірі компаниялардың бірі — “Токио Марина”; бүгінгі күні ол елдегі ең ірі компаниялардың бірі саналады. Сегіз жылдан кейін “Ясуда” компаниясы құрылып, өмірлік емес сақтандыру бойынша екінші орынға көтерілді.
1900 жылы Жапонияда сақтандыру туралы заң қабылданды. Бір ғасырға жуық уақыт ішінде бұл заңға өзгерістер екі-ақ рет енгізілгені көрсетіледі. Сақтандыру компанияларының қызметін Жапонияның Қаржы министрлігі бақылайды, оның аясында сақтандыру компанияларының ассоциациялары жұмыс істейді (өрт, жазатайым оқиғалар, өмірлік емес және автосақтандыру бағыттары).
Экономикасы тұрақты болғанына қарамастан, жапон сақтандырушылары шығындарды азайтып, кірістілікті арттыруға басымдық беріп отыр. Елде жүк сақтандыруы кең тараған.
Серіктес елдердің тәжірибесі: Қытай және АҚШ
Шетелдік тәжірибе ретінде мен еліміздің экономикалық, саяси және өзге де байланыстары бар серіктес елдердің сақтандыру нарықтарын қысқаша қарастырамын. Бұл бөлімде Қытай Халық Республикасы мен Америка Құрама Штаттарының нарықтары сипатталады.
Қытай Халық Республикасы
Қытайдың сақтандыру нарығы елдің ақша-несие жүйесінің маңызды құрамдас бөлігі болып саналады. Сақтандыру негізінен төрт негізгі бағытқа бөлінеді: мүлікті сақтандыру, азаматтық жауапкершілікті сақтандыру, кепілді сақтандыру және жеке сақтандыру.
Қазіргі таңда Қытайда сақтандыру компаниялары сақтандырудың шамамен 400 түрі бойынша қызмет көрсетеді. Қайта сақтандыру операциялары (ерікті және міндетті нұсқалары) кеңінен қолданылады.
Акционерлік және шетелдік компаниялар болғанына қарамастан, нарықтың едәуір бөлігін әлі де мемлекеттік сақтандыру компаниялары бақылап отыр.
Өмірді сақтандырудағы шоғырлану
- Қытайдың өмірді сақтандыру компаниясы — 52%
- “Пинань” — 24%
- “Тайпинян” — 11%
- “Синьхуа” — 3,5%
Нәтижесінде, қазіргі кезде тек төрт компания ғана Қытайдағы өмірді сақтандыру көлемінің шамамен 90%-ын шоғырландырған.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-тағы сақтандыру нарығы мен бизнесі әлемдегі ең дамыған нарықтардың бірі. Америкалық монополиялар дамыған елдердегі сақтандыру нарығының 50%-дан астамын бақылап отырады.
Елде шамамен 10 мың сақтандыру компаниясы жұмыс істейді, олардың 8 мыңнан астамы мүліктік сақтандыруды жүзеге асырады. Әр штаттың өз сақтандыру туралы заңы және қадағалау жүйесі бар, сондықтан федералдық деңгейде бірыңғай сақтандыру заңы мен бірыңғай бақылау органы жоқ.
Реттеу ерекшелігі
Штаттар жарғылық капитал талаптарын, рұқсат етілетін сақтандыру түрлерін бекітеді, ұйымдарды бақылайды және агенттерге, брокерлерге, компанияларға лицензия береді.
Ұйымдық үлгілер
Екі негізгі тип бар: акционерлік қоғамдар және өзара сақтандыру қоғамдары. Мемлекеттік сақтандыру компаниялары жоқ.
Ел ішіндегі сақтандырудың үш типі
- Бенефиттер: өмір мен денсаулық, зейнетақы, жинақтаушы өнімдер, автокөлік және медициналық сақтандыру және т.б.
- Жеке мүліктік: құрылыстар, автокөлік және азаматтардың өзге мүлкі.
- Коммерциялық: өзге барлық сақтандыру түрлері.
Қазіргі кезде АҚШ-тағы барлық сақтандыру компанияларының активтері шамамен 2 трлн долларды құрайды, яғни орта есеппен әр компанияға 200 млн доллардан келеді.
Сақтандырушылардың қызметі тұрақты түрде талданып отырады. Қаржылық жағдайға қатысты деректер A.M. Best, Moody’s және Standard & Poor’s сияқты консалтингтік/рейтингтік ұйымдар арқылы жарияланады: олар каталогтар шығарып, сенімділік рейтингтерін және төлем қабілеттілігі туралы мәліметтерді ұсынады.
Жетекші компаниялардың бірі — “State Farm Mutual Automobile Insurance Company” трансұлттық компаниясы. Ол 1922 жылы Иллинойс штатында құрылып, көлік, мүлік, жазатайым оқиғалар, авиация сақтандыруы және қайта сақтандыру бағыттарында жұмыс істейді. Жиналған сыйлықақылар көлемі бойынша әлемдегі жетекші орындардың бірін иеленеді.