Оңтүстік Қазақстан облысы Тянь - Шань тауларының сiлемдерi мен Тұран ойпатының шығысын ала, 117, 3 мың шаршы шақырым аумаққа орналасқан
Географиялық орны және аумақтық ерекшеліктері
Оңтүстік Қазақстан облысы Тянь-Шань тауларының сілемдері мен Тұран ойпатының шығыс бөлігін қамти отырып, 117,3 мың шаршы шақырым аумақта орналасқан. Оның солтүстігінде Бетпақдала шөлі, ал оңтүстік қиыр шетінде Мырзашөлдің қуаң даласы жатыр. Солтүстік және оңтүстік шеттерінің арақашықтығы шамамен 600 км.
- Аумағы
- 117,3 мың км²
- Солтүстігі
- Бетпақдала
- Оңтүстігі
- Мырзашөл
Тарихи-географиялық маңызы және көне жолдар
Оңтүстік Қазақстан ежелден қолайлы географиялық аймақ саналған. Бұл территория арқылы Батыс пен Шығысты — Жерорта теңізі елдері мен Азияны, сондай-ақ Қытай мен Моңғолияны жалғаған маңызды керуен жолдары өткен. Таулы өңірлер арқылы өтетін осы бағыттар тарихта «Ұлы Жібек жолы» атауымен белгілі.
Сырдария өзені жағалауын бойлай өтетін жолдың да маңызы зор болды: ол Орта Азия арқылы Үндістанға, Хазарияға, кейінірек Алтын Орда арқылы Мәскеуге дейін жалғасқан.
VI–XII ғасырлар: сауда орталықтарының қалыптасуы
Керуен жолдарының бойында VI–XII ғасырларда көптеген қалалар мен сауда орталықтары пайда болды. Әсіресе Сырдария бассейнінде ірі қолөнер және сауда орталықтары қалыптасты:
- Отырар
- Испиджаб
- Сүткент
- Сығанақ
- Сауран
Көлік байланыстары және экономикалық-географиялық өзгерістер
XIX ғасырдың 60-жылдарының ортасында Ресей құрамына толық қосылғаннан кейін Оңтүстік Қазақстан Орта Азия оазистері мен Ресейдің Еуропалық бөлігіндегі аудандарды байланыстыратын өңір ретінде танылды. Дегенмен, облыс аумағында жолдардың жеткіліксіздігі ауданаралық байланысты қиындатты.
Кеңес Одағы кезеңінде өңірдің экономикалық-географиялық жағдайы түбегейлі өзгерді: Түркістан–Сібір темір жолы салынды, Мойынты–Шу желісімен бірге ірілі-ұсақты темір жол жүйелері кеңейді. Соның нәтижесінде пайдалы қазбалар кен орындарын игеру қарқын алды.
Шаруашылық мамандануы және өндіріс
Оңтүстік Қазақстан облысы — республикадағы маңызды әрі жақсы дамыған экономикалық аудандардың бірі. Ауыл шаруашылығына мамандануы шекаралас Орта Азия өңірлеріне ұқсайды: бұл Қазақстандағы суармалы егіншілік кең тараған, бағалы техникалық және дәнді дақылдар өсірілетін аймақ.
Ауыл шаруашылығы
- Бақша және жүзім шаруашылығы жоғары деңгейде дамыған.
- Қой шаруашылығында республика бойынша жетекші орындардың бірін иеленеді.
Өнеркәсіп
- Азық-түлік және жеңіл өнеркәсіп жақсы дамыған.
- Тау-кен өндірісі жоғары деңгейде жолға қойылған: полиметалл, фосфорит, қорғасын.
Табиғат жағдайы мен климат
Оңтүстік Қазақстанның табиғат жағдайы Орта Азиядағы көрші мемлекеттермен ұқсас. Жазық өңірлерде күн сәулесінің түсуі жоғары, ал климат шұғыл континенттік, әсіресе шөлейт жазықтарда айқын байқалады. Континенттілік солтүстікке қарай күшейе түседі.
Жыл мезгілдерінің сипаты
- Қыс салыстырмалы суық, қары аз.
- Көктем жылы, көбіне жаңбырмен ұласады.
- Жаз ыстық.
- Күз кенеттен түсіп, температураның күрт ауытқуымен және жаңбырмен ерекшеленеді; соңын қарлы аяз жалғайды.
Вегетациялық кезең
220 күнге дейін
Басқа экономикалық аудандармен салыстырғанда ұзағырақ.
Бұлттылық
35–45%
Орташа жылдық көрсеткіш республика бойынша ең төмендердің бірі.
Шілдедегі ылғалдылық
18–20%
Құрғақ ауа жылусүйгіш дақылдарға қолайлы жағдай жасайды.
Егіншілік үшін мүмкіндіктер мен тәуекелдер
Сәуір мен қыркүйек аралығында түсетін энергия мөлшері тропиктік аймақтармен шамалас, ал температуралық жиынтық 4000°-қа дейін жетеді. Бұл дәнді дақылдармен қатар жылусүйгіш өсімдіктерді өсіруге мүмкіндік береді.
Климаттың қолайсыз жақтарының бірі — көктемнің соңындағы үсіктер. Мұндай үсік жас мақта мен басқа да дақылдардың зақымдануына себеп болуы мүмкін.
Жауын-шашын мөлшері
Оңтүстік Қазақстанның көп бөлігінде жауын-шашын аз. Орташа жылдық мөлшері солтүстікте 150 мм-ге дейін, ал оңтүстікте 500 мм-ге дейін жетеді. Жауын-шашын, әдетте, жылдың 5–6 айы ішінде түседі.
Солтүстік бөлігінде
150 мм-ге дейін
Оңтүстік бөлігінде
500 мм-ге дейін