Инфляциялық тәуекел - инфляция өсімі кезінде нақты сатып алу қабілеттілігі көзқарасынан өсуден гөрі алынатын ақшалай табыстар тез құнсыздануындағы тәуекел
Тәуекел ұғымы және экономикалық нәтижелері
Тәуекел табиғаттағы түрлі құбылыстардан және қоғам қызметінің ерекшеліктерінен туындайтын ықтимал жоғалтулар қаупімен түсіндіріледі. Экономикалық категория ретінде тәуекел белгілі бір жағдайдың болуы немесе болмауы мүмкін екенін білдіреді.
Тәуекелдік жағдай туындағанда, әдетте, үш экономикалық нәтиженің бірі орын алуы мүмкін:
-
1
Жағымсыз нәтиже: ұтылыс, зиян, шығын.
-
2
Нөлдік нәтиже: пайда да, шығын да жоқ.
-
3
Жағымды нәтиже: ұтыс, пайда, табыс.
Тәуекелді басқару және сыныптау
Тәуекелді басқаруға болады: тәуекелдік жағдайдың пайда болуын белгілі бір шекте болжап, тәуекел дәрежесін төмендететін шаралар қолдануға мүмкіндік бар. Көбіне басқаруды ұйымдастыру тиімділігі тәуекелдің дұрыс сыныпталуына тәуелді.
Таза тәуекелдер
Тек жағымсыз немесе нөлдік нәтижеге алып келуі мүмкін.
- Табиғи тәуекелдер
- Экологиялық тәуекелдер
- Саясаттық тәуекелдер
- Транспорттық тәуекелдер
- Коммерциялық тәуекелдер (мүліктік, өндірістік, саудалық)
Спекулятивтік тәуекелдер
Жағымды да, жағымсыз да нәтижеге әкелуі мүмкін. Бұл топқа коммерциялық тәуекелдердің құрамындағы қаржы тәуекелдері жатады.
Қаржы тәуекелі кәсіпорынның қаржылық институттармен (банктер, қаржылық, инвестициялық, сақтандыру компаниялары, биржалар және т.б.) өзара қатынасы барысында пайда болады.
Қаржы тәуекелі: себептері және негізгі түрлері
Қаржы тәуекелінің негізгі себептеріне инфляциялық факторлар, банктің есептік мөлшерлемесінің өсуі, бағалы қағаздар құнының төмендеуі және басқа да ықпалдар жатады.
Қаржы тәуекелдерінің екі ірі тобы
- 1 Ақшаның сатып алу қабілеттілігімен байланысты тәуекелдер
- 2 Капитал салымдарымен байланысты тәуекелдер (инвестициялық тәуекелдер)
Ақшаның сатып алу қабілеттілігімен байланысты тәуекелдер
Инфляциялық және дефляциялық тәуекелдер
Инфляция — ақшаның құнсыздануы; бағалар өседі.
Дефляция — инфляцияға кері процесс; бағалар төмендеп, ақшаның сатып алу қабілеттілігі артады.
Инфляциялық тәуекел — инфляция өскен кезде ақшалай табыстардың нақты сатып алу қабілеттілігі тұрғысынан күтілген өсімге қарағанда жылдам құнсыздану қаупі. Нәтижесінде кәсіпкер нақты шығынға ұшырауы мүмкін.
Дефляциялық тәуекел — дефляция күшейгенде бағалар деңгейі төмендеп, кәсіпкерліктің экономикалық жағдайы нашарлап, табыс азаюы мүмкін.
Валюталық және өтімділік тәуекелі
Валюталық тәуекел — сыртқы экономикалық, несиелік және өзге де валюталық операциялар кезінде бір валютаның басқа валютаға қатысты бағамы өзгеруінен туындайтын ықтимал валюталық жоғалту қаупі.
Өтімділік тәуекелі — тұтынушылық құны мен сапалық бағасы өзгеруі салдарынан бағалы қағаздарды немесе өзге тауарларды өткізу кезінде ықтимал жоғалтуларға ұшырау қаупі.
Инвестициялық тәуекелдер және олардың ішкі түрлері
Инвестициялық тәуекелдер төмендегі ішкі жүйелік тәуекелдерді қамтиды:
Жіберіліп қойған пайда тәуекелі
Сақтандыру, хеджирлеу, инвестициялау сияқты белгілі бір шараларды іске асырмау салдарынан жанама (қосымша) қаржылық зиянның, яғни алынбаған табыстың, туындау қаупі.
Табыстылықтың төмендеу тәуекелі
Портфельдік инвестициялар, салымдар және несиелер бойынша дивидендтер мен пайыздардың төмендеуі нәтижесінде туындауы мүмкін.
Тікелей қаржылық жоғалтулар тәуекелі
Қаржылық операциялар немесе нарықтық өзгерістер салдарынан тікелей шығынға ұшырау ықтималдығы.
Портфельдік инвестициялар: қысқаша түсінік
Портфельдік инвестициялар инвестициялық портфельдің қалыптасуымен байланысты және бағалы қағаздар мен басқа активтерді сатып алуды қамтиды. «Портфель» термині итальян тіліндегі porte foglio сөзінен шыққан және инвестордағы бағалы қағаздардың жиынтығын білдіреді.
Табыстылықтың төмендеу тәуекелі: пайыздық және несиелік тәуекелдер
Пайыздық тәуекел
Коммерциялық банктер, несиелік мекемелер және инвестициялық институттар үшін тартылған қаражат бойынша төленетін пайыздық мөлшерлемелер ұсынылған несиелер бойынша мөлшерлемелерден жоғары болып кетсе, жоғалту қаупі артады.
Сондай-ақ пайыздық тәуекел акциялар дивидендтерінің, облигациялар, сертификаттар және басқа бағалы қағаздар нарығындағы пайыздық мөлшерлемелердің өзгеруімен байланысты инвестор шығындары түрінде көрінуі мүмкін.
Нарықтық мөлшерлеме өскендегі салдар
Пайыздың нарықтық мөлшерлемесі өскенде бағалы қағаздардың бағамдық құны төмендейді, әсіресе тұрақты пайызды облигациялар бойынша.
Пайыз жоғарылаған жағдайда төмен тұрақты пайызбен шығарылған және шарттарына сәйкес эмитенті жедел қайта сатып ала алатын бағалы қағаздардың жаппай кері қайтарылуы басталуы мүмкін.
Орташа нарықтық пайыз тұрақтандырылған деңгейден жоғары көтерілгенде, орта және ұзақ мерзімді тұрақты пайыздық бағалы қағаздарға қаржы салған инвестор пайыздық тәуекелге ұшырайды: ол пайыз өсімі есебінен табысты арттыра алатын еді, бірақ салымдарын тез босата алмауы мүмкін.
Осылайша, қаржы тәуекелдерін түсіну және оларды дұрыс жіктеу тәуекелді төмендетуге бағытталған басқарушылық шешімдерді уақтылы қабылдауға мүмкіндік береді.