Ақша қаражаттары
Баланс өтімділігін талдаудың мәні
Баланс өтімділігін талдаудың негізгі мәні — активтерді өтімділік дәрежесіне қарай топтастырып, оларды пассивтегі міндеттемелермен салыстыру. Әдетте актив баптары ең өтімдіден ең өтімсізге қарай, ал пассив баптары өтеу (қайтару) мерзімі ең жақыннан ең алысына қарай реттеледі. Кейбір елдерде (мысалы, Батыс Еуропа тәжірибесінде) топтастырудың өзге тәртібі қолданылуы мүмкін.
Неліктен топтастыру қажет?
- Қысқа мерзімді міндеттемелерді өтеуге жеткілікті өтімді ресурстардың бар-жоғын көру.
- Төлем тәртібі бұзылуы мүмкін тәуекел аймақтарын анықтау.
- Қаржылық тұрақтылықтың ең төменгі шарттарының сақталуын бағалау.
Негізгі қағида
Өтімділік — активтердің ақшаға айналу жылдамдығы. Міндеттеме жағында — төлемді орындау мерзімінің жақындығы. Екеуін бірге қарастыру кәсіпорынның төлем қабілеттілігі туралы нақтырақ қорытынды жасауға мүмкіндік береді.
Активтерді өтімділігі бойынша топтастыру
Ақша қаражаттарына айналу жылдамдығына қарай кәсіпорын активтері төрт топқа бөлінеді. Бұл жіктеу төлем қабілеттілігін бағалауда базалық құрал ретінде қолданылады.
A1 — Өте жоғары өтімді активтер
Әлемдік тәжірибеде бұған кәсіпорынның барлық ақша қаражаттары және құнды қағаздары (қысқа мерзімді қаржылық инвестициялар) жатады. Бұл — айналым қаражатының ең мобильді бөлігі: ақша бірден есеп айырысуға мүмкіндік береді, ал құнды қағаздар тез қолма-қол ақшаға айналады.
A2 — Тез өткізілетін активтер
Негізгі элементі — қысқа мерзімді дебиторлық берешек және басқа да ұқсас активтер. Дебиторлық қарыз белгілі бір уақытта есеп айырысу шотына түсіп, міндеттемелерді өтеуге бағытталуы мүмкін. Алайда төлемі кешіккен немесе мерзімі созылған борыштардың өтімділігі төмен, өйткені нақты қашан өтелетіні белгісіз.
Нарықтық экономика жағдайында дебиторлық берешектің көп бөлігі уақтылы өндіріледі: айыппұл санкциялары мен банкроттық тәуекелі борышкерлерді төлемді созбауға ынталандырады. Дегенмен нарық толық қалыптаспаған, инфляция жоғары және шаруашылық байланыстар әлсіреген кезеңдерде дебиторлық берешектің бәрі бірдей тез ақшаға айнала бермейді.
A3 — Баяу өткізілетін активтер
Бұл топқа әдетте қорлар және ұзақ мерзімді инвестициялар кіреді. «Алдағы кезең шығындары» баптары бұл топты есептегенде көбіне ескерілмейді. Мұндай активтерді ақшаға айналдыру қиынырақ: алдымен сатып алушы табу қажет, бұл уақыт алады.
Әсіресе аяқталмаған өндіріс бойынша өтімділік төмен болуы мүмкін: стандартты шикізатты сату салыстырмалы оңай болса, арнайы бұйымға арналған жартылай фабрикатқа сұраныс әрдайым табыла бермейді. Сондықтан кейбір елдердің (мысалы, Германия) тәжірибесінде өтімді активтерді есептегенде аяқталмаған өндіріс құнын қоспау кездеседі, ал АҚШ тәжірибесінде оны қосуға рұқсат етілуі мүмкін.
A4 — Қиын өткізілетін активтер
Бұл — алдыңғы топтарға кірмеген активтер: материалдық емес активтер, негізгі құралдар және басқа да ұзақ мерзімді активтер. Оларды ақшаға тез айналдыру әдетте мүмкін емес немесе экономикалық тұрғыдан тиімсіз болуы ықтимал.
Өтімділік құрылымының қысқаша логикасы
Активтерді өтімділік дәрежесі бойынша топтастырғанда ең басты орын ақша қаражаттарына (касса, банктік есеп айырысу, валюталық және ағымдағы шоттар) беріледі. Одан кейін қысқа мерзімді қаржылық инвестициялар және дебиторлармен есеп айырысу келеді. Бұл баптар кәсіпорынның «бірінші кезектегі міндеттемелерді өтеуге» бағытталатын өтімді бөлігін көрсетеді. Бұдан төмен деңгейде — қорлар мен негізгі капитал элементтері орналасады.
Пассивтерді өтеу мерзімі бойынша топтастыру
Баланс пассивтері төлемді өтеу мерзімінің жақындығына қарай жіктеледі. Бұл талдау міндеттемелердің қай бөлігін жақын уақытта жабу қажет екенін нақты көрсетеді.
P1 — Жедел міндеттемелер
Мұнда уақытында төленбеген кредиторлық берешек, қысқа мерзімді қарыздар, басқа да жедел міндеттемелер, сондай-ақ жұмыскерлермен есеп айырысудағы жекелеген міндеттемелер кіреді. Кей жағдайларда жұмыскерлерге берілген қарыздар белгіленген лимиттен асып кетсе, бұл қаражаттың мақсатсыз пайдаланылғанын білдіруі мүмкін және мұндай міндеттемелер ең өтімді активтермен жабылуы тиіс.
P2 — Қысқа мерзімді міндеттемелер
Қысқа мерзімді несиелер мен заемдер және басқа ағымдағы міндеттемелер осы топқа жатады.
P3 — Ұзақ мерзімді міндеттемелер
Ұзақ мерзімді несиелер мен заемдер: төлем мерзімі бір жылдан асатын қарыздар.
P4 — Тұрақты міндеттемелер (меншікті капитал)
Бұл — меншікті капитал баптары. Актив пен пассив теңгерімін сақтау үшін кей әдістемеде осы топтың жиыны «алдағы кезең шығындары» сомасына түзетіледі.
Баланс өтімділігін бағалау теңсіздіктері
Баланс өтімділігін анықтау үшін актив және пассив топтарының жиындары салыстырылады. Баланс толық өтімді деп төмендегі қатынастар орындалғанда есептеледі:
Негізгі шарттар
- A1>P1
- A2>P2
- A3>P3
- A4<P4
Түсіндіру
Егер активтің алғашқы үш тобы (A1–A3) сәйкес міндеттемелерді (P1–P3) жаба алса немесе тең болса, баланс өтімді деп саналады. Алғашқы үш теңсіздік орындалса, төртіншісі әдетте «баланстаушы» сипатта болады және маңызды экономикалық мән береді: ол кәсіпорында меншікті айналым қаражаты бар екенін және қаржылық тұрақтылықтың ең төменгі шарттары сақталғанын білдіреді.
Егер теңсіздіктердің біреуі немесе бірнешеуі орындалмаса, баланс абсолютті өтімділіктен ауытқиды. Кейде бір топтағы жетіспеушілік басқа топтағы артықпен өтелуі мүмкін, бірақ нақты төлем жағдайында өтімділігі төмен активтер әрдайым өтімді активтердің орнын баса алмайды.
Өтімділік ұғымы және төлем қабілеттілігі
Өтімділік туралы кең тараған түсінік: кәсіпорынның қысқа мерзімді міндеттемелерін өтеу қабілеті. Іс жүзінде кәсіпорынның өтімділігі баланстың өтімділігі арқылы көрінеді, сондықтан төлем қабілеттілігін бағалау үшін бухгалтерлік баланс көрсеткіштерін терең талдау қажет.
Төлем қабілеттілігі нені білдіреді?
- Жедел міндеттемелер бойынша төлемді мерзімінде жүргізу қабілеті.
- Ұзақ мерзімді қарыздарды төлеу уақыты келгенде уақтылы өтеу мүмкіндігі.
- Қарызды өтеуге жұмылдырылуы ықтимал ресурстардың (дебиторлық берешек, қорлар) жеткіліктілігі.
Маңызды шектеу
Теориялық тұрғыдан ағымдағы активтер қысқа мерзімді міндеттемелерден көп болса, кәсіпорын қарыздарды өтеуге дайын сияқты көрінеді. Бірақ барлық ағымдағы активтерді қарызға бағыттау өндірістің тоқтауына әкелуі мүмкін: қорлар мен айналым құралдары қайта толықтырылмайды. Сондықтан төлем қабілеттілік — тек «қарызды жабу» емес, сонымен қатар үздіксіз қызметті қамтамасыз ететін қаржының сақталуы.
Негізгі коэффициенттер және олардың мәні
Төлем қабілеттілігін бағалауда өтімді активтердің міндеттемелерге қатынасын сипаттайтын көрсеткіштер қолданылады. Олар баланс жасалған күндегі немесе жақын кезеңдегі қарыздардың қандай бөлігі өтелетінін бағалауға көмектеседі.
Жедел өтімділік
Ағымдағы қарыздардың қандай бөлігі өте қысқа мерзімде өтелуі мүмкін екенін көрсетеді. Талдауда ең өтімді активтерге сүйенеді.
Аралық өтеу коэффициенті
Міндеттемелердің қандай бөлігі ақша қаражаты есебінен ғана емес, сондай-ақ өткізілген өнім/қызмет үшін түсімдер (дебиторлық берешек) есебінен өтелетінін сипаттайды. Әдетте бұл көрсеткіш 0,5-тен төмен болмауы тиіс: жедел және қысқа мерзімді міндеттемелердің әр теңгесіне ақша қаражаты мен дебиторлық берешектің кемінде 50 тиыны сәйкес келуі қажет.
Жалпы өтімділік коэффициенті
Өтімді құралдардың жедел және қысқа мерзімді міндеттемелерді жалпы жабу деңгейін көрсетеді. Ол баланстың құрылымдық тұрақтылығын және кәсіпорынның қысқа мерзімді қарыздар бойынша тез есептесе алу мүмкіндігін сипаттайды.
Тәжірибелік ескерту
Көп кәсіпорында аралық өтімділік төмен болып, жалпы өтімділік жоғары болуы мүмкін. Бұл көбіне шикізат, материал, жинақ бөлшектер және дайын өнім қорларының шамадан тыс жиналуынан туындайды. Мұндай теңгерімсіздік ақырында ақша қаражатының тапшылығына әкелуі ықтимал. Сондықтан жалпы коэффициенттің мәнімен қатар, оның құрамын — әсіресе қорлар мен баяу өткізілетін баптардың динамикасын — міндетті түрде талдау қажет.
Мысал: «Оңтүстік Жарық Транзит» ЖШС деректері бойынша қысқаша шолу
Төменде активтер мен міндеттемелерді топтастыру және төлем күнтізбесі логикасын көрсету үшін берілген кестелер ұсынылады. Мақсат — қай топтарда сәйкессіздік бар екенін көрнекі түрде байқау.
Кесте 13. Активтерді өтімділігі бойынша топтастыру (2005–2006)
| Топ | Бап | 2005 | 2006 | Ауытқу |
|---|---|---|---|---|
| A1 | Ақша қаражаттары | 28 343 | 75 820 | +47 477 |
| A2 | Дебиторлық қарыз | 13 886 833 | 863 282 | -13 023 551 |
| A3 | Қорлар | 294 342 | 256 332 | -38 010 |
| A4 | Материалдық емес активтер | 119 | 132 | +13 |
| A4 | Негізгі құралдар | 4 322 400 | 4 374 837 | +52 437 |
Кесте 14. Міндеттемелер мен меншікті капиталды өтеу мерзімі бойынша топтастыру (2005–2006)
| Топ | Бап | 2005 | 2006 | Ауытқу |
|---|---|---|---|---|
| P1 | Кредиторлық қарыз | 594 648 | 519 747 | -74 901 |
| P1 | Есептелген қарыз | 13 377 000 | 13 377 000 | 0 |
| P2 | Ағымдағы міндеттемелер | 98 849 | 753 711 | +654 862 |
| P4 | Жарғылық капитал | 97 | 341 617 | +341 520 |
| P4 | Бөлінбеген табыс | -34 089 | -309 133 | -275 044 |
| P4 | Қосымша төленген капитал | 4 036 911 | 4 025 377 | -11 534 |
| P4 | Меншікті капитал (жиыны) | 4 355 439 | 4 057 861 | -297 578 |
Төлем күнтізбесі (топтар бойынша салыстыру)
Активтер
| Топ | 2005 | 2006 |
|---|---|---|
| A1 | 28 343 | 75 820 |
| A2 | 13 886 833 | 863 282 |
| A3 | 294 342 | 256 332 |
| A4 | 4 322 400 | 4 374 837 |
Міндеттемелер және меншікті капитал
| Топ | 2005 | 2006 |
|---|---|---|
| P1 | 13 971 648 | 519 747 |
| P2 | 98 849 | 753 711 |
| P3 | 0 | 0 |
| P4 | 4 355 439 | 4 057 861 |
Қысқаша қорытынды
Топтар бойынша салыстыру теңсіздіктің қай жерде орындалмай тұрғанын айқын көрсетеді. Мысалы, берілген деректерде A1 (ең өтімді активтер) көлемі P1 (жедел міндеттемелер) көлемін жабуға жеткіліксіз болған. Егер негізгі теңсіздіктердің біреуі орындалмаса, баланс толық өтімді деп танылмайды. Осыған сүйене отырып, талданған кезең бойынша баланстың өтімділігі жеткіліксіз деген тұжырым жасалады.