Мына бір жырда Бөгенбайдың серіктері, інілері Атаң, Досай батырлардың есімдері аталады
Бөгенбайдың серіктері: Атаң мен Досай батырлар
Бір жырда Бөгенбай батырдың серіктері әрі інілері ретінде Атаң мен Досай батырлардың есімдері арнайы аталады. Жырдағы суреттеулер олардың кескін-келбеті мен мінезін ғана емес, ел ішіндегі беделін де айқындай түседі.
Жырдағы Атаңның бейнесі
«Төртінші, қаракер ат бөлі қайқаң. Сырт қысқа, бауыры жазық, бұты талтаң. Ақсары, дөңгелек бет, зор денелі — бұл адам Мәмбетұлы батыр Атан».
Ел аузындағы деректерге қарағанда, Атаң он екі жасынан бастап үлкендермен бірге жаугершілікке шыққан. Ата-жұрты оны ерлігімен қатар, аса сабырлылығы мен ақылдылығы үшін қадірлеген. Сондықтан Бөгенбай батыр Атаңмен жиі оңаша кеңесіп, ақыл сұрап отырғаны айтылады.
Досай батыр: өжет мінез, қайсар қайрат
«Бесінші, мінген аты қара қасқа. Даңқы аян тұсындағы дос пен қасқа. Атанның ағасы бұл батыр Досай, шамасы ол күндері елу жаста».
Досайдың мінезі Атаңнан бөлек: өжет, қызба қанды, жауға шаппай тыныш отыра алмайтын қайсар жан ретінде сипатталады. «Жантай батыр» қиссасында да Досайдың осы бір алғыр, тентектеу мінезі ерекше көрінеді.
Тектік таралымы және қонысы
Ағалы-інілі Атаң мен Досай Қанжығалының Жапар тармағынан тарайды. Олардың қыстауы Ерейменнің Ырғайды өңірінде болған. Кейін бұл жер «Атанның Қара тауы» атанып кеткені туралы жырда:
«Сол жылы Ерейменге көшіп келді, қондырды Ырғайдыдан Атан ерді. Атанның Қара тауы атанғаны, қыстап қоныс қылғаннан кейін еді».
Досайдың түсі және Жантайға асығу
Қисса бойынша, Жантай батыр сарбаздарымен бірге қоршауға түсіп, қысылған шақта Досайдың түсіне еніп, аян береді. Сол аяннан кейін Досай әскерді дүрліктіріп, атқа қондыруға тырысады:
«Бауырында Ерейменнің ұлан асыр, қалың қол тәтті ұйқыға батқан да бір. Таң атпай дүр сілкіне, дүрліктіре, айғайлап түрегелді Досай батыр».
«Япырымау, аттарыңды баптадыңдар, қаруды өткір қайрап, саптадыңдар. Ер тумай, ез туып па ек, бұ не ұйқы? Жау қайда, Жантай қайда, аттаныңдар!»
Досай түсінде Жантайдың суға төніп, судың беті қызыл көбікке айналғанын, отырған қайығының батар-батпас болып, қанша күш салса да жүзбегенін көреді. Ол бұл түстің жоруын Атаңнан сұрайды. Қауіпті сезген Атаң:
«Япырмай, қауіпті екен осы майдан, Жантайдың жетпесе еді сапар шағы», — дейді.
Бөгенбай батыр сарбаздардың көңілін байқап, «Шошыма, түс — түлкінің боғы» деп жұртты жігерлендіріп, қалың қолды Жантайға қарай қарқынды жүріспен бастап әкетеді.
Көмек кешігіп, кек қайтпай қалған қасірет
Өкінішке қарай, қазақ әскері көмекке үлгермейді. Қалмақтың сөзіне алданып қалған сәтте шаһит болған батырлардың кегін қайтару мүмкін болмай қалады. Осы жолы жаудан кек алуға ұмтылған Уақ Баян батыр да мерт болады.
Тарихи құжаттардағы дерек
Аталмыш батырлардың есімдері сол заманның ресми іс-қағаздарында да кездеседі. 1742 жылдың 23–30 тамызы аралығында орыс патшайымы Елизавета Петровнаны мойындап ант бергендердің ішінде Қанжығалы ұлысынан Шомақ бай, Жантай, Атаң және Досай бар екені анықталады.
Бұл дерек Атаң мен Досайдың Бөгенбайдың үзеңгілес серіктері, қасында жүрген сенімді інілері болғанын тағы бір қырынан нақтылай түседі.
Қорытынды пайым
Жалпы айтқанда, қарттық шағына дейін қолынан қару тастамаған Бөгенбай батыр Үш жүздің қаһарман ерлерімен тізе қосып, талай қанды шайқастарды бірге өткерген. Ал Атаң мен Досай секілді серіктері — сол күрделі дәуірдің ішінде ел қорғаны болған, жыр мен дерек тоғысында аты сақталған тұлғалар.