Қазақстан Республикасында құқықтық мемлекеттің құрылуы туралы қазақша реферат

Тәуелсіздік және мемлекеттіліктің қалыптасуы

Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы ыдырағаннан кейін Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы дербес, егемен мемлекетке айналды. 1991 жылы тәуелсіздік жарияланған сәттен бастап алғашқы бес жыл ішінде Қазақстанда мемлекеттіліктің негізгі атрибуттарын қалыптастыруға бағытталған жүйелі процесс жүргізілді.

Г. Ғаниев атап көрсеткендей, егемендік пен тәуелсіздіктің орнығуы жеңіл жүретін құбылыс емес: әрбір мемлекет өз аумағы шегінде заң шығару, атқару-әкімшілік және сот билігін жүзеге асыру құқығын иеленеді әрі өзге мемлекеттердің егемендігін құрметтеуге міндетті. Бұл қағида 1970 жылғы 28 қазанда қабылданған БҰҰ-ның мемлекеттер арасындағы достық қатынастар мен ынтымақтастық туралы халықаралық құқық қағидалары декларациясымен үндеседі.

Құқықтық базаны жаңарту және мемлекеттік саясаттың бағыттары

А. Қ. Котовтың пікірінше, Қазақстан тарихи тұрғыдан ел ретінде қалыптасқанымен, партиялық-мемлекеттік ірі жүйе құлағаннан кейін тәуелсіз мемлекет ретінде қоғамдық дамудың жаңа міндеттеріне бет бұрды: әлеуметтік-экономикалық саясатты өз бетінше жүргізу, қазақ жеріндегі барлық азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау және оларды қамтамасыз ету.

Тәуелсіздік алғаннан кейін егемен мемлекеттің өмірін айқындайтын құқықтық базаны қайта құру қажеттілігі туды. Нәтижесінде мемлекеттік басқару, экономика, ұлттық қорғаныс, сыртқы саясат, қоғамдық-саяси өмір, табиғатты қорғау және құқықтық тәртіп салалары бойынша көптеген заңдар мен жарлықтар әзірленді. Бұл заң актілерінің басым бөлігі тәуелсіз халықаралық сараптамадан өтті.

• Мемлекеттік басқару

  Институттарды қайта ұйымдастыру, билік өкілеттіктерін нақтылау.

• Экономика

  Нарықтық қатынастарға өту, меншік пен кәсіпкерлікті құқықтық қолдау.

• Ұлттық қауіпсіздік

  Қорғаныс жүйесін қалыптастыру, мемлекеттік қауіпсіздік тетіктері.

• Сыртқы саясат

  Халықаралық құқық қағидаларын сақтау, келісімшарттық міндеттемелер.

• Қоғамдық тәртіп

  Құқық қорғау жүйесін жаңарту, заңдылықты күшейту.

• Табиғатты қорғау

  Экологиялық саясатты заңнамалық бекіту.

1995 жылғы Конституция және билік тармақтарының эволюциясы

Қазақстан толық мемлекеттік егемендікке қол жеткізгеннен кейін азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекет құру бағытын таңдады. Бұл таңдау тоталитарлық кезеңдегі зорлық-зомбылық пен заңсыздықты еңсеруге, гуманистік құндылықтарды, адам құқықтары мен бостандықтарының басымдығын мойындауға негіз болды.

Құқықтық мемлекет: мақсат, белгілер және қоғамдық жауапкершілік

Құқықтық мемлекет — болашақтың бағдары. Алайда оған апарар жол жақын да, оңай да емес: ол даму кезеңдерін қамтиды және мемлекеттік органдардан, лауазымды тұлғалардан, азаматтық қоғамнан, жалпы халықтан тұрақты күш-жігерді талап етеді.

Демократиялық қағидалар және шешім қабылдау тетіктері

Қазақстан мемлекетінің демократиялық сипаты Конституцияда бекітілген қағидалар арқылы айқындалады. Мемлекет ұйымдастырудың негіз қалаушы қағидаларының бірі — мемлекет басшысын, Парламент депутаттарын және жергілікті өкілетті органдарды сайлау.

Демократиялық мемлекеттің тағы бір түйінді қағидасы — мемлекеттік өмірдің ең маңызды мәселелерін демократиялық әдістермен шешу. Бұл қатарға референдум өткізу, Парламентте дауыс беру тәртібі сияқты рәсімдер жатады.

Зайырлылық қағидасы: дін және мемлекет қатынастары

М. Сәрсенбаев көрсеткендей, тәуелсіздікке қол жеткізілгеннен кейін мемлекеттілік құрылысы, сыртқы саясат, сондай-ақ қазақ халқының тарихи және рухани тамырларын зерделеу бағыты күшейді. Бұл тұрғыда ислам дінінің және мұсылман құқығының түркі тайпаларының рухани-құқықтық мәдениетіне ықпалы болғаны атап өтіледі.

Қазақстанның зайырлы сипаты ресми, мемлекеттік діннің болмауымен көрінеді: ешбір діни ілім міндетті немесе артықшылықты деп танылмайды. Мемлекеттік органдар діни бірлестіктердің ісіне заңсыз араласпауы керек және діни бірлестіктерге мемлекеттік функциялар жүктелмеуі тиіс.

Халықаралық құқық және Конституциядағы басымдық қағидасы

Қазақстан құқықтық мемлекет идеясын тәуелсіздік жылдарында мақсатты түрде қабылдады. Құқықтық мемлекет — ұзақ тарихи дамудың нәтижесі. Осыны ескере отырып, 1995 жылғы Конституция құқықтық мемлекет қағидасына кезең-кезеңімен жақындай отырып, мемлекеттің осы бағытты таңдағанын бекітті.

Құқықтық мемлекеттің деңгейі тек ұлттық құқық жүйесінің бар-жоғына ғана байланысты емес. Ол мемлекеттің халықаралық құқық тұрғысынан өзін қалай танытып, демократиялық, прогрессивті және гуманистік идеяларды қаншалықты ұстанатынымен де өлшенеді. Конституцияда Қазақстан Республикасы халықаралық құқықтың қағидалары мен нормаларын құрметтейтіні көрсетілген.

Әлеуметтік мемлекет және халықтың рөлі

Қазақстанның әлеуметтік мемлекет ретінде қалыптасу процесі де конституциялық деңгейде айқындалған. Конституцияға сәйкес әлеуметтік базаның өзегі — бүкіл халық, яғни қоғамның жалғыз әлеуметтік субъектісі ретінде барша тұрғындар танылады. Бұл әлеуметтік-экономикалық саясатта таптық емес, жалпыұлттық ұстанымның басымдығын білдіреді.

Әлеуметтік мемлекет тұжырымын қуаттайтын қосымша дәлелдердің бірі — Конституциядағы жалпыға ортақ халықаралық нормаларда көрініс тапқан жалпыадамзаттық құндылықтарға бағытталу.

Унитарлық құрылым және республикалық басқару нысаны

Мемлекеттік құрылым тұрғысынан Қазақстан Республикасы әкімшілік-аумақтық бірліктерден тұратын унитарлық мемлекет. Унитарлық құрылым аумақтың тұтастығын, мемлекеттік билік органдары жүйесінің бірлігін, заңнама жүйесінің тұтастығын және бір азаматтық қағидасын негізге алады.