Солтүстік Американың жануарлар дүниесі туралы қазақша реферат
Солтүстік Американың жануарлар дүниесі географиялық орны мен материктің күрделі геологиялық тарихына байланысты өте алуан түрлі. Материктің едәуір бөлігі Еуразияға жақын орналасып, Голарктикалық зоогеографиялық аймаққа кіреді. Бұл ұқсастықтың басты себебі — геологиялық тұрғыдан таяуда ғана Солтүстік-Шығыс Азия мен Солтүстік-Батыс Америка арасында құрлықтық байланыс болғаны. Қазіргі Беринг бұғазы орнына сәйкес келетін сол өткел арқылы жануарлардың көптеген түрлері Еуразия мен Солтүстік Америкаға екі жаққа да тараған деп есептеледі.
Солтүстік Америка Еуразиядан оқшауланғаннан кейін материк аумағында Еуразияда кездеспейтін жаңа түрлер қалыптасты, ал керісінше Еуразияға тән кейбір жануарлар мұнда мүлде жоқ немесе сирек ұшырасады. Сонымен қатар Солтүстік және Оңтүстік Америка арасында плиоцен дәуірінен бері қалыптасқан құрлықтық байланыс екі материктің жануарлар дүниесінің бір бөлігінің ортақтасуына ықпал етті. Солтүстік Американың шамамен солтүстік ендіктің 20°-ынан оңтүстікке қарай созылған шеткі бөлігі Неотропикалық аймаққа жатады. Кейбір неотропиктік түрлер 20°-тан солтүстіктегі аумақтарға да еніп кеткен.
Зоогеографиялық аймақтар мен белдеулер
Материктің Голарктикаға кіретін бөлігінде табиғи жағдайлар өте әркелкі болғандықтан, жануарлар мекендейтін ортаға қарай бірнеше ішкі аймақтар қалыптасқан. Солтүстік белдеулерден оңтүстікке қарай тундра, тайга, аралас және жалпақ жапырақты ормандар, прериялар, сондай-ақ Кордильер таулы жүйелері мен құрғақ оңтүстік-батыс өңірлер ерекшеленеді.
Тундраның жануарлар дүниесі
Солтүстік Американың тундра фаунасы Еуразия тундрасымен ұқсас болғанымен, өзіндік ерекшеліктері де бар. Құрлықта тіршілік ететін ірі сүтқоректілердің ішіндегі ең көзге түсетіні — мускус өгізі (қойөгіз). Ол күшті, денелі әрі төзімді. Бұрын бұл жануарлар солтүстік аралдардан бастап орман шекарасына дейінгі тундра аумақтарына кең тараған, ал қазір негізінен Арктикалық аралдар мен Гренландияда ғана кездеседі.
Негізгі сүтқоректілер
- Американдық карибу — Еуразиядағы жабайы солтүстік бұғысына жақын.
- Солтүстік жағалау мен мұзды аймақтарда ақ аю кездеседі.
- Тундрада поляр қасқыры мен поляр сусары таралған.
- Кәсіпшілік маңызы жоғары аң — поляр түлкі.
- Кемірушілерден лемминг, ақ қоян, сұр тышқан жиі ұшырайды.
Құстар және теңіз сүтқоректілері
- Қыстап қалатын құстар: ақ құр, тундра құры.
- Көшпелі құстар: Аляска жол құсы, ақ үкі, көптеген су құстары.
- Жағалауларда итбалықтар мен морждар көп.
Тайга: орман белдеуінің бай фаунасы
Тайганың жануарлар дүниесі тундрамен салыстырғанда әлдеқайда бай. Бұрын мұндағы ең ірі аң — орман бизоны болатын, қазір ол көбіне қорықтарда ғана сақталған. Американ бұланы кең тараған: ол ағаштар мен бұталардың жапырақтарын, жас өркендерін және су өсімдіктерін қорек етеді. Бір кездері вапити
Жыртқыштар
Терісі бағалы кәсіпшілік аңдар көп: солтүстік скунс, камшат, американ сусарысы (американ бұлғыны), американ қара күзені, ақ тышқан.
Ірі жыртқыштардан аю, қасқыр, сілеусін, құну жиі аталады.
Кемірушілер және қорғау шаралары
Ерекше кең тарағандары: Канада құндызы мен сабауқұйрық ондатра. Бір кезеңде бұл бағалы аңдар көптеген өңірде жойылу шегіне жеткен, бірақ аулауға тыйым салынғаннан кейін қайтадан көбейе бастады.
Поркупин және ұсақ түрлер
Көбіне ағаш басында жүретін ірі кеміруші — ине тікенді эндемик (поркупин). Оны бағалы терісі мен еті үшін аулайды.
Ұсақ кемірушілерден қызыл тиін, американ қояны, ақсары тышқан кездеседі.
Аралас және жалпақ жапырақты ормандар
Аралас және жалпақ жапырақты ормандардың фаунасы тайгаға ұқсас болғанымен, бұл белдеулерде тайгада кездеспейтін кейбір түрлер де бар. Мұнда барибал (қара аю) кездеседі. Сондай-ақ қасқыр, түлкі, күзен, камшат, жанат, скунс, американ борсығы ұшырасады.
Аққұйрық бұғы және неотропиктік із
Жалпақ жапырақты орманға тән тұяқты жануар — виргини бұғысы (аққұйрық бұғы). Ол ағаштардың жас өркендерін қорек етеді, сонымен қатар егістікке де зиян келтіруі мүмкін. Бұрын кәсіпшілік мақсатта көп ауланғандықтан, қазір саны азайып, аулауға тек Канаданың оңтүстік-шығысындағы қорықтарда және оған жақын жерлерде ғана рұқсат етіледі.
Бұл белдеуде неотропиктік аймақтан тараған қалталы сабауқұйрық (опоссум) та кездеседі.
Құстар
Қанаттылар әлемі бай. Америкалық өзіндік түрлер ретінде айырқұйрық ақсары мен жабайы күрке тауық ерекше көзге түседі. Сонымен қатар оңтүстіктен ұшып келетін колибридің бірнеше түрі кездеседі.
Бауырымен жорғалаушылар және қосмекенділер
Өкіл түрлердің қатарында Миссисипи аллигаторы және Миссисипи аллигатор тасбақасы бар. Құрлықта да, суда да тіршілік ететін қосмекенділерден ұзындығы 20 см-ге дейін жететін өгіз-құрбақа ерекше аталады.
Прериялар мен ішкі жазықтар: тұяқтылардың кеңістігі
Солтүстік Американың ашық кеңістіктері — прериялар және Кордильердің ішкі жазық дөңестері — жануарлар дүниесінің алуан түрлілігімен, әсіресе ірі тұяқтылардың молдығымен ерекшеленеді. Еуропалықтар келмей тұрып прерияларда бизон табындары өте көп болған. Бизон төзімді, сырттай ебедейсіз көрінгенімен, шапшаң қозғалып, ірі өзендерден жүзіп өте алады.
Бизон тағдыры және қорғау
Бір кездері ондаған, жүздеген мың бизон табындары кең жазықтарды оңтүстіктен солтүстікке және кері бағытта кесіп өтіп, маусымдық қоныс ауыстырып отырған. Үндістер бизонды еті мен терісі үшін аулаған. Алайда еуропалықтардың келуі және атыс қаруының кең таралуы бизонды жаппай қырып-жоюға әкелді: көбіне мыңдап өлтіріп, тек терісін ғана сыпырып алған. Бизондардың жойылып кетуіне жол бермеген маңызды қадамдардың бірі — арнайы қорғау шараларының ұйымдастырылуы. Қазір бизон негізінен қорықтарда ғана кездеседі.
Мустанг
Еуропалықтар Америкаға жылқы әкелгеннен кейін ормансыз жазықтарда жылқылар жабайыланып, көбейе түсті. Мустанг деп аталатын жабайы жылқылар үйір-үйірімен жүріп, егістікке зиян келтірген. Оларды қолға үйрету ұзақ уақыт арнайы кәсіпке айналды, нәтижесінде мустангтардың басым бөлігі ұсталып алынды.
Айыр мүйіз
Жазық даланың тұяқтыларының бірі — айыр мүйіз. Жүйелік тұрғыдан бөкен мен бұғының арасындағы жануар ретінде сипатталады. Ол қорық жағдайына нашар бейімделетіндіктен, қазіргі кезде саны күрт азайған.
Койот және кемірушілер
Жазық дала жыртқышы — койот (дала қасқыры) әлі де жиі кездеседі; ол өлекселермен және ұсақ жануарлармен қоректенеді. Бұл өңірде кемірушілер өте көп: саршұнақ, суыр, шалғынды дала иттері және басқа да тышқантәрізділер.
Құстар
Құстардан дала құры, күрке тауықтәріздес күшіген, жол бойы көкегі жиі ұшырасады.
Бауырымен жорғалаушылар
Құрғақ өңірлерге тән ерекшелік — бауырымен жорғалаушылардың көптігі. Әсіресе кесірткелер мен ысылдағыш улы жыландар кең таралған.
Кордильер және оңтүстік-батыс: ірі жыртқыштар мен шөлейт фауна
Кордильер тауларында Солтүстік Американың ең ірі жыртқыштарының бірі — гризли (алып қоңыр аю) кездеседі. Кей пікірлерге қарамастан, қорықтарда ол адамға тез үйреніп, қоныстарға жақындап, азық қалдықтарын немесе берілген тағамды жеп кетуі мүмкін. Материктің оңтүстік-батысындағы тауларда барибал да кездеседі; ол кейде егінге және малға зиян тигізеді.
Жыртқыштар мен тұяқтылар
Бұл өңірлерде қасқыр, сілеусін, түлкі, борсық жиі ұшырайды. Неотропиктік аймақтан пума
Тұяқтылардан әртүрлі бұғылар, сондай-ақ таудың орманды белдеуінен жоғарыда мекендейтін жуан мүйізді қойлар кездеседі.
Құстар, бауырымен жорғалаушылар және буынаяқтылар
Құстардан Калифорния күшігені мен Калифорния құры ерекшеленеді. Неотропиктік фаунаның жарқын өкілі — колибри.
АҚШ-тың оңтүстік-батысы мен Мексиканың солтүстігінде бауырымен жорғалаушылар мен буынаяқтылар өте көп. Кесірткелердің түрлері сан алуан: олардың ішінде ежелден сақталған Калифорнияның аяқсыз кесірткесі және осы тұқымдастардың ең улы өкілі саналатын улы кесіртке ерекше аталады.
Қорытынды
Солтүстік Американың жануарлар дүниесі — Голарктика мен Неотропиктің тоғысындағы табиғи кешен. Тундрадан бастап тайга, орман белдеулері, прериялар, Кордильер таулары және шөлейт өңірлерге дейінгі әртүрлі мекен ету ортасы материк фаунасының байлығын айқындайды. Сонымен бірге адам әрекеті (аңшылық, қоныстану, шаруашылық) көптеген түрлердің таралуына әсер етіп, қорғау шараларының маңызын күшейтті.