Малайсары батыр
Малайсары тархан және Шоқан деректері
Малайсары тархан, Малайсары батыр туралы деректерді алғаш рет Шоқан Уәлихановтың жазбаларынан кездестіреміз. Оқырманға бірден ескертер жайт: Шоқан зерттеулеріне қазақ тарихының ең басты оқиғалары мен ең шешуші тұлғалары іліккен. Мұны ғылыми тілмен дәл түсіндіру әрдайым оңай емес; бәлкім, бұл қазақтың ұлы ғалымының табиғи зеректігіне, терең түсінігі мен интуициясына байланысты болар. XVIII ғасыр контексінде Малайсары батыр — Абылай ханмен қатар аталатын, дәуірдің тыныс-тіршілігін, қазақ қоғамының ішкі-сыртқы жағдайын ашып бере алатын таңбалы тарихи тұлға.
Шоқанның қысқа ғұмырында қазақ тарихының қалың қатпарларынан ең өзекті мәселелер мен сәулелі тұлғаларды дәл іліп алған талғамы мен көрегендігіне таң қалмасқа болмайды.
Абылайдың бағасы: Малайсарының орны
Шоқан жинағының I томындағы «Исторические предания о батырах XVIII века» мақаласында ғалым қазақ аңыздарына сүйене отырып, XVIII ғасырдың беткеұстар ұлдарының көпшілігін атайды. Шоқан берген баға бойынша Малайсары батырдың тарихтағы орны Қаз дауысты Қазыбек, уақ Деріпсалы, Баян батыр деңгейінде.
«Когда спросили у Аблая, кого он из батыров более уважает из всех трех орд, он отвечал: “Из предшествовавших мне мужей двое заслуживают удивления: Казыбек каракесековец, который возвратил от Галдана 90 своих пленных и Дерпсалы уаковец, также возвративший своих пленных. Первый возвратил просьбой и был сам у Галдана, а последний устрашил врага сидя в своем ауле. Из моих батыров басентииновец Малайсары по богатству, храбрости и по характеру, и уаковец Баян по уму и храбрости стоят выше всех”»
Ч. Уәлиханов. Собр. соч. Т. 1. С. 125.
Шыққан тегі және туған жерге қатысты жорамал
Біздің пайымдауымызша, Малайсары шамамен 1708 жылдары Сыр бойында, Түркістан атырабында туған, кейін Арқаға көшкен. Әкесі — түйені көтеріп, жолбарысты жалаң қолымен жарып өлтіретін деп суреттелетін Тоқтауыл батыр. Малайсарының шешесі қалмақтың атақты нояндарының қызы болған, түп-тегі хошоуыт тайпасынан шығуы ықтимал. Шежіре дерегінде есімі — Молдыр. Қалмақ тілінен аударғанда бұл атау «асыл тас» ұғымын білдіреді.
Малайсары батырдың анасының атымен аталатын қоныс атауы Павлодар облысы, Май ауданы картасында кездеседі. Оның Сыр бойында туғанына жанама дәлел ретінде інілерінің есімдері де аталады: бірі — Бағыс, екіншісі — Қарнақ. Бұл екі жер де тарихи орындар. Қарнақ қаласы Әзіреті Түркістаннан 25 шақырым жерде орналасқан; бұл өңірде қасиетті Әзіреті мешітіндегі қазан құйылғаны және революцияға дейін Қарнақтың өзінде қазақ балаларын дін жолына тәрбиелейтін 22 медресе болғаны туралы деректер кеңінен мәлім.
«Тархан» атағын дәлелдейтін грамота
Шоқан жинағының III томындағы «Черновой набросок о древних грамотах» мақаласының тарихи құндылығы өте жоғары. Мақалада қазақ хандары мен батыр-билеріне сыртқы елдерден (қалмақ, қытай) келген грамоталар сөз болады. Шоқанның жазуына қарағанда, Абылай ұрпақтарының қолында көптеген тарихи мұралармен қатар Қытай императорлары Цянь-Лун мен Цзя-Цин атынан келген грамоталар сақталған. Олардың деректік әлеуеті XVIII ғасыр тарихын зерттеу үшін аса маңызды.
Жоңғар ордасының жарлығы
Шоқан қолындағы грамоталардың бірі — Жоңғар қонтәжісі Қалдан Сереннің Малайсары батырға «тархан» атағын беру туралы жарлығы. Бұл грамота қалмақ тіліндегі «тодо бичиг» жазуымен түсірілген (қазақтағы «төте жазу» ұғымының этимологиялық байланысы осы атаумен түсіндіріледі). Шоқан Малайсарыға берілген грамотаны батырдың ұрпақтарынан алып, өз туысы Абылай Ғаббасұлына оқытады.
Ғаббас (қазақ ішінде Ғаббас хазірет аталады) — Уәли ханның Ғұбайдолладан кейінгі екінші ұлы; дипломатиялық қызметке ерте дайындалып, Қытайда оқыған. Оның ұлы Абылайдың да бірнеше тілде сөйлеп, жаза білгені туралы ғылыми деректер бар. Қазақ төрелері арасында атақты арғы аталардың атын балаға беру дәстүрі жиі ұшырасады.
Шоқанның сипаттамасы
Шоқан осы мақаласында Малайсарыны «киргизский родоначальник (бий и батыр)» деп атайды. Бұл — Абылай әулетінің Малайсарының тарихи орнын айқын бағалағанының бір дәлелі.
«Малай — Сара, по калмыцкому произношению Малай — Шора, был одним из самых (влиятельных) биев и батыров Средней Орды во времена ханов (Абульмамбета) и Абылая. Малай — Сара происходил из басентиинского рода аргынского племени».
Ч. Ч. Уәлиханов. Собр. соч. Т. 4. С. 302.
Шоқан деректеріне қарағанда, Малайсарының аты XVIII ғасырдың бірінші жартысында — қазаққа төрт тараптан қауіп төнген, жұртты жау қыспаққа алған, жұт пен ала-сапыран күшейген кезеңде кеңінен таныла бастайды.
Абылай маңындағы саяси бағыттар
Абылай маңында бұл кезеңде бірнеше саяси бағыт, мүдде мен көзқарас қатар көрінді. Солардың ішінде отаншыл бағыттағы топтың (Шоқанша айтқанда, «патриоттық партияның») көсемі Малайсары болғанға ұқсайды. Ресей бағытын ұстанған ықпалды тұлғалардың бірі ретінде Шақшақ Жәнібек аталады. Шоқан жазбалары мен өзге деректерге қарағанда, «орыс партиясының» ел арасындағы беделі мардымсыз болған: ғалым «русская партия была ничтожна» деп жазады.
Бір қызығы, Шақшақ Жәнібектің Ресейден, ал Малайсарының Жоңғариядан «тархан» атағын алуы шамалас уақытта қатар болған. Бұл кездейсоқтықтан гөрі дәуірдің күрделі таңдауларын аңғартады: қазақ басшыларының алдында екі ықпалдың біріне байлану қаупі тұрды. Абылай, деректер көрсеткендей, осы тепе-теңдікті ұстай отырып, мемлекет тәуелсіздігін қорғауға ұмтылды.
Қасиеттер тоғысы
Шоқан Малайсары туралы бағасын қайталап, оның халық алдында да, Абылайдың алдында да беделі болғанын атап өтеді: байлық, ақыл және ерлік бір адамның бойында сирек тоғысатын қасиеттер ретінде көрсетіледі.
Архив деректері: 1743 жылғы мәлімдеме
Архив деректеріне сүйенсек, 1743 жылдың 22 қыркүйегінде Орта жүзге тыңшылық сапармен барған башқұрт Тоқан Балтасевтың мәлімдемесінде қазақ–қалмақ одағының нығайғаны, Қалдан Сереннің Абылайды тұтқыннан босатып, сый-құрметпен еліне аттандырғаны жазылады. Осы құжатта Малайсары есімі де аталады және қазақтың үш жүзінен барған «тоқсан жақсының» ішінде оның орны жоғары болғанын аңғартады.
Мәміле үстіндегі өткір жауап
Капитан А. И. Яковлев жазып алған бір эпизодта (деректі жеткізушілер — Бөгенбай және Жәпек батырлар) Қалдан Серен қазақтан аманатты түгел беруді талап еткен тұста, іркіліп қалған топтың атынан Малайсары жауап береді:
«у нас и в Россию со всех родов в аманаты не требуют, а ты де хочешь быть больше Великорусского государства».
Осы кездесуде Малайсарыға «тархан» атағының берілуі — Орталық Азия көшпелілерінің (қазақ пен қалмақтың) белгілі бір тарихи сәтте мәмілеге келуінің айқын дәлелдерінің бірі ретінде көрінеді.
«Тархан» атағы нені білдірді?
- Алым-салықтан босату сияқты айрықша жеңілдіктер берілді.
- Ұсақ құқықбұзушылық істері бойынша тек хан алдында жауап беретін мәртебе танылды.
- Көне түркілік лауазым XVIII ғасырдағы Жоңғарияда кең қолданылған.
1745 жылдан кейінгі жоңғар дағдарысы және қазақ даласындағы таңдау
Тарихи деректер бойынша, Жоңғар мемлекетіндегі күрделі дағдарыс 1745 жылы Қалдан Серен қайтыс болғаннан кейін басталады. Оның артында үш ұл қалған: үлкені — күңнен туған Лама Доржы, одан кейін кәмелетке толмаған Цэван-Доржы (13 жаста), кенжесі — сегіз жаста. Жоңғар хан кеңесінің шешімімен әуелі ортаншы ұл таққа отырғызылғанымен, билікті ұстай алмай, ақыры 1750 жылы тақ Лама Доржыға өтеді. Осы кезде ел ішіндегі береке кетіп, Даваци мен Әмірсана тәрізді ұлыс басшылары ханға қарсы шығып, азамат соғысы тұтанады.
Даваци мен Әмірсана 1751 жылдың қара күзінде қазақ жеріне қашып келіп, Жоңғария шекарасына жақын отырған Қайып батырды паналайды. Алайда олар Абылаймен тұрақты байланыста болып, белгілі дәрежеде қамқорлық көреді. Қазақ ішінде бұл жағдайды «ырым» көріп, екі ірі ноянға қолда барын беріп көмектескені айтылады.
Екі ұстанымның түйісі
Даваци мен Әмірсананы қазақ қолында ұстап отыру Абылайға саяси тұрғыдан тиімді көрінді. Бұл бағытты Бөгенбай батыр, Дәуіт тархан, Жәпек батыр, Ералы сұлтан, Төле би (хат арқылы) қолдағаны айтылады. Ал Әбілмәмбет хан, Малайсары батыр және тағы басқалар Даваци мен Әмірсанадан гөрі Лама Доржымен қарым-қатынасты түзеген дұрыс деп есептеген.
Лама Доржының елшілері келгенде, Малайсары өз ұлы Тілеуқабылды және Жәпек батырдың ұлын Қайып ауылына жібергенімен, Қайып бұл ұсынысты қабылдамайды. Орыс деректері бұл миссияны Малайсарының Жоңғариямен байланысының жиілігімен байланыстыра сипаттайды.
Ақыры Лама Доржы Саин-Белек бастаған 20 мың әскерді қазақ даласына — Даваци мен Әмірсананы күшпен алып кетуге жұмсайды. 1752 жылдың қыркүйегінде басталған соғыс 1753 жылдың қаңтарында Лама Доржының өлімімен аяқталады. Бұл жерде кімнің саяси есебі дұрыс болғанын кесіп айту қиын: Жоңғарияның шығыстан Қытай қаупіне қалқан болған кезеңдері де тарихқа мәлім. Бірақ болған оқиға тарихтың бағытын өзгертті: Жоңғария біртіндеп мемлекет ретінде жойылды.
Шежіре және Малайсары туралы аңыздық қабат
Қазақ шежіресінің классикалық нұсқалары (Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы, Шәкәрім және т.б.) тарихи аңыз-әңгімелерден, тұлғаларға қатысты қанатты сөздерден тұрады. Бұл — бірнеше мың жыл бойы жиналған тарихи білімнің қорытылған, нығыздалған түрі. Осы шежірелік материалдар ішінде Малайсарыға қатысты деректер Мәшһүр Жүсіп жазбаларында да кездеседі. Шежіреші Малайсарыны өз дәуіріндегі ең ірі, атағы зор батырлардың бірі ретінде сипаттайды.
Мәшһүр Жүсіптен жеткен хикаят
Аңыз желісінде Малайсары қалмақпен «анттасып қайтқанын» алға тартып, жорыққа барудан бас тартпақ болады. Бірақ Абылай оны еркіне қоймай аттандырады. Қалмақтың берік қорғанын барлау үстінде Малайсары ауыр жараланып, белі оққа ұшады. Жаралы батырға қатысты «қатқан сүр ет бермеңдер, ішегі аман» деген кеңес те айтылады. Аңыздың түйіні — ауыр жарақаттан айыға алмаған Малайсарының сол сапарда дүние салуы.
Бұл әңгіме Малайсарының қайтыс болуын шамамен 1754 жылғы оқиғалармен сабақтастырады.
1754 жыл және Қаратал–Алтынемел өңірі
1753–1754 жылдары Абылай жоңғар ішіндегі тартысқа араласып, Даваци мен Әмірсанаға алма-кезек сүйенген саясат жүргізеді деген пайым бар. 1754 жылы Жетісуға 1700 жауынгермен келіп, Қаратал бойындағы жоңғар қолымен беттескені айтылады. Қаратал өзені екі ғасыр бойы қалмақ қонтәжілерінің ордасы болған ірі саяси орталық ретінде аталады; Қалдан Серен дәуіріндегі құрылыстардың орындары бұл өңірден әлі де байқалатыны көрсетіледі.
Алтынемел жотасы қатар орналасқан. «Алтынемел» атауы «алтын ердің қасы» немесе «ердің алтын қасы» деген ұғыммен түсіндіріледі. Осы өңірдегі бір сілемде Малайсары батыр оққа ұшқан деген дерек сақталған. Содан бері бұл жота Малайсары аталады: биіктігі 1446 м, батыстан шығысқа қарай шамамен 100 шақырымға созылып, ені 10–20 шақырым аралығында.
Кейінгі жазбалардағы іздер: Қарқаралыдағы «қорған қабырға»
Малайсарыға қатысты деректер Жаяу Мұса Байжановтың Қазақ Ұлттық Ғылым академиясы кітапханасының сирек қолжазбалар қорындағы «Абылай ханның 40 батырымен Сарыарқаны қалмақ ханы Қалдан Сереннен тартып алған уақиғасы» атты қолжазбасында да кездеседі. Сонымен қатар XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында қазақ даласында өлкетанумен айналысқан орыс зерттеушілерінің еңбектерінде ауызша мәліметтер хатталған.
В. Никитин жазбасындағы дерек (1895)
В. Никитин «Памятники древности Каркаралинского уезда» мақаласында (1895) Қарқаралы маңындағы тастан қаланған ұзын қабырғаны Малайсары есімімен байланыстыратын аңызды келтіреді. Аңызға сәйкес, Қарқаралы алқабын қоныс еткен Малайсары ашық тұстан қалмақ шабуылына тосқауыл болсын деп қорғаныс қабырғасын салдырған; кейін бұл нысан өңірге орыстар келген соң маңызын жоғалта бастаған.
Зерттеу жалғасы
Малайсары туралы деректерді өткен ғасырдың 90-жылдары Ертіс өңірінің белгілі өлкетанушысы, марқұм Жеңіс Марданов жинақтай бастағаны айтылады. Ертіс бойында қазақ шежіресін, эпикалық жырларды жатқа айтатын адамдар азайғанымен, тарихи жадтың жеке үзінділері әр кезеңде хатқа түсіп, тұлғаның бейнесін толықтыра береді.