Жұмысшы мәселесі
Алаш партиясы бағдарламасының жобасы: тарихи контекст және мазмұн
Бірінші жалпықазақ съезінің қарарларында-ақ мемлекеттік құрылыстың ұлттық үлгісін қалыптастыру жолдары жүйелі түрде көтеріле бастады. Съезд қаулылары қазақ қоғамының нақты жағдайын ескере отырып, басқару, құқық, білім, дін, әлеуметтік теңдік сияқты іргелі мәселелерге жауап ұсынды. Осы шешімдер кейін «Алаш» партиясы бағдарламасының жобасына арқау болды.
Съезд қаулыларындағы негізгі бағыттар
Ұлттық әскер жасақтау мәселесі «тұрақты әскер орнына халық милициясын құру» идеясы арқылы көтерілді.
Көшпелі өңірлерде де үздіксіз жұмыс істейтін болыстық земство ашу қажеттігі атап өтілді.
«Народный сотты» жойып, қазақ тұрмысына бейімделген айрықша сот жүйесін қалыптастыру қолдау тапты.
Съездің оқу-ағарту, әйел теңдігі және дін мәселелері бойынша қабылдаған шешімдері қазақ демократиялық интеллигенциясының қоғамдық ойдағы озық ұстанымын көрсетті.
Оқу-ағарту және әйел теңдігі: жаңашыл талаптар
- Бастауыш білім жалпыға міндетті болуы керек.
- Алғашқы екі жылда оқу баланың ана тілінде жүруі тиіс.
- Оқулықтар мен мерзімді басылымдар «Қазақ» газетінің емлесімен жазылуы ұсынылды.
- Әйелдер саяси құқықта ерлермен тең болуы тиіс.
- Неке таңдауы әйелдің өз еркінде болуы қажет.
- Қалыңмалды жою туралы талап көтерілді.
Сайлау тактикасы туралы ескерту
Съезд халықтың бірнеше тізімге бөлініп, өзара тартысқа түсуі депутаттық орыннан айырылуға соқтыратынын атап өтті. Сондықтан «бір облыста бір тізімнен артық болмасын» деген ұстаным ұсынылды.
Партия құру туралы шешім және бағдарламаны дайындау тәртібі
Бірінші жалпықазақ съезі қазақ халқының өз алдына саяси партиясы болуы қажет деп танып, партия бағдарламасының жобасын әзірлеуді Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесіне («Шора-и исламға») сайланған қазақ өкілдеріне тапсырды. Партияның негізі демократиялық, федеративтік, парламентарлық республика принциптеріне сүйенуі тиіс деп көрсетілді.
Жобаны «Шора-и исламға» сайланған қазақ өкілдері дайындауы керек болды.
Жоба облыстық қазақ комитеттерінің қарауына ұсынылуы тиіс деп белгіленді.
Соңғы бекіту Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына сайланған қазақ депутаттарына жүктелді.
Бағдарлама дайын болғанға дейін съезд қаулылары Құрылтай жиналысына баратын депутаттарға саяси міндет және «наказ-аманат» ретінде қарастырылды.
Бағдарламаның жариялануы және қоғамдық пікір
«Шора-и исламға» сайланған өкілдер Петроградта дер кезінде бас қоса алмағандықтан, бағдарламаны жазу ісі «Қазақ» газеті айналасына біріккен топтың мойнына өтті. 1917 жылғы қараша айында Омбыдан келген жеделхаттарда «Алаш» партиясын қарсыластары бұрмалап түсіндіріп жүргені, сондықтан бағдарламаны тезірек жариялау қажеттігі айтылды. Осы жағдайдан кейін «Қазақ» газетінің 21 қараша күнгі санында «Алаш» партиясы бағдарламасының жобасы жарық көрді.
М.Дулатұлының естелігі
Міржақып Дулатұлының кейінгі тергеуде жазған жауабында жоба Орынбордағы қазақ зиялылары тарапынан әзірленгені, бірақ партия съезі өтіп, құжат ресми түрде қабылданбағаны және сол кезеңдегі саяси жағдайдың мұндай бекітуге мүмкіндік бермегені атап көрсетіледі.
Қозғалыстың түпкі себептері және бағдарламаның идеялық өзегі
Ұлт зиялыларының бірінші мақсаты — қазақ елін отарлық езгіден азат ету.
Екінші мақсат — қоғамды әлеуметтік-экономикалық және мәдени жаңғыру жолына шығару.
Осы мақсаттар бағдарламаның негізгі тарауларында айқын көрініс тапты: мемлекет формасы, автономия, азамат құқықтары, дін, сот, қорғаныс, салық, жұмысшы мәселесі, халық ағарту және жер мәселесі.
Тарихнамалық түйткіл: аудармалардағы бұрмалау
Кейінгі кезеңде «Қазақ» газетінің түпнұсқасы ұзақ уақыт қолжетімсіз болғандықтан, зерттеушілер көбіне орыс тіліне жасалған аудармаларға сүйенді. Белгілі бір саяси мақсат көздеген кей аудармаларда бағдарламаның «жоба» екені көмескіленіп, тараулардың атаулары берілмей, құжаттың бағыт-бағдары әдейі солғын көрсетілді. Мұндай тәсіл «Алашты» сепаратистік және тар ұлтшыл ұйым етіп көрсетуге ыңғайланды.
Дегенмен бағдарламаның өзегінде тұрған негізгі идеялар — құқықтық теңдік, білімді халық мүддесіне бағындыру, әділетті салық, жерді байырғы халық игілігіне қайтару, басқарудың жауапты әрі сайланбалы болуы — қазақ қоғамының еркіндік пен теңдік үшін күресінің тарихи талабынан туған тұжырымдар еді.
Бағдарлама жобасының негізгі тараулары (қысқаша мазмұн)
Мемлекет қалпы және автономия
- Ресей — демократиялық, федеративтік республика болуы тиіс.
- Қазақ облыстары автономиялы бір өлшемге бірігуі көзделді.
- Ішкі және сыртқы саясатта тең құқықты қатынас ұстанымы алға шықты.
Азаматтың негізгі құқықтары
- Дінге, қанға, жынысқа қарамай теңдік қағидасы.
- Жиналыс, сөз, баспасөз, ұйым құру еркіндігі.
- Сот шешімінсіз тұтқындамау, тінту жүргізбеу, жеке хатқа қол сұқпау.
Дін және сот
- Діннің мемлекеттен бөлінуі, заң алдында барлық діннің теңдігі.
- Сот пен тергеудің жергілікті тұрмысқа сәйкес құрылуы.
- Сот ісін халықтың басым бөлігі сөйлейтін тілде жүргізу.
Салық, жұмысшы және халық ағарту
- Салық табыс пен мал-ауқатқа қарай әділ салынуы керек.
- Жұмысшы мәселесінде социал-демократтардың (меньшевик) бағдарламасына жақын ұстаным.
- Ана тілінде жаппай, тегін оқу; орта және жоғары оқу орындарын ашу.
Жер мәселесі
Жерге ең алдымен байырғы халық орналастырылуы тиіс; сырттан қоныстандыру уақытша тоқтатылуы қажет.
Жер пайдалану нормасы жер сапасы мен шаруашылық түріне қарай белгіленеді; артық жер земство қорына өтеді.
Жерді сатуға тыйым салу ұсынылды; кен байлықтары — мемлекет игілігі, ал орман мен су айдындары — деңгейіне қарай мемлекет пен жергілікті басқару қарауында.
Қорытынды бағалау
«Алаш» бағдарламасының жобасы ресми түрде бекітілмегеніне қарамастан, ол ұлттық саяси дербестікке ұмтылыс пен жалпыдемократиялық құндылықтарды ұштастырған саяси құжат ретінде маңызды. Бағдарламада қоғамды бөлшектеп жіберетін радикалды әлеуметтік шаралардан гөрі, ұлттық бірлік, құқықтық теңдік, білім, әділетті басқару және жерді әділ бөлу сияқты ортақ мүдделер алдыңғы қатарға қойылды. Осы белгілеріне қарай «Алашты» ұлттық-демократиялық бағыттағы қозғалыс ретінде сипаттауға негіз бар.